چکیده مقاله


مقدمه
اخلاق یکی از پایه‌های اصلی جامعۀ سالم و شرط اساسی تعالی فردی و اجتماعی انسان است. امروزه با دگرگون شدن صحنه‌های زندگی و پیشرفت‌هایی که در زمینه‌های گوناگون رخ داده، نه تنها ضرورت توجه به اصول ثابت و ارزش‌های متعالی اخلاقی کاهش نیافته، بلکه اهمیت و جایگاه آن بیش از گذشته روشن شده است. توجه به اخلاق کاربردی و حرفه‌ای و نگاه تخصصی به مسائل و نیازهای متفاوت مشاغل، صنایع، مناطق و رده‌های سنی گوناگون، اگر چه هنوز در ابتدای راه است، اما از درک ملموس‌تر مشکلات و احساس نیاز بشر نسبت به آموزه‌های اخلاقی حکایت دارد. این نوع برخورد با مسائل اخلاقی، به دلیل کاربردی و عینی بودن، بازده و نتایج بیشتری نسبت به بیان نظری و انتزاعی اصول اخلاقی در پی خواهد داشت.
گسترش شگفت‌انگیز فناوری اطلاعات و ارتباطات و حاکمیت روزافزون آن بر همۀ عرصه‌های زندگی، اهمیت مسائل و موضوعات مرتبط با این فناوری و از جمله اخلاق فناوری اطلاعات را دوچندان ساخته است. یکی از عرصه‌های حضور و اثرگذاری جدی فناوری اطلاعات و ارتباطات در زندگی نوین بشر، آموزش و یادگیری الکترونیکی است. اگر چه پیش از این نیز اخلاق آموزش و یادگیری در محافل علمی مطرح بوده و بسیاری از دانشمندان، اهتمام ویژه‌ای نسبت به آداب تعلیم و تعلم داشته‌اند، اما لوازم و اقتضائات متفاوت یادگیری الکترونیکی، شاخه‌ای جدید از اخلاق حرفه‌ای را پدید می‌آورد که از سویی در اخلاق فناوری اطلاعات و ارتباطات ریشه دارد و از سویی دیگر با علوم تربیتی و آداب تعلیم و تعلم پیوند می‌خورد.
یکی از عواملی که شرایطی ویژه و متفاوت را برای یادگیری الکترونیکی ایجاد می‌کند، وابسته بودن این شیوه به حضور افراد در فضای سایبر یا مجازی و مبتنی بودن اکثر فعالیت‌های آموزشی و یادگیری آن بر شبکۀ جهانی اینترنت است. ویژگی‌های خاص این محیط و تفاوت‌های آن با محیط فیزیکی و سنتی، حضور و فعالیت در آن را نیازمند توجه بیشتر به برخی اصول و نکات اخلاقی قرار داده است. این نکات، همان مسائلی است که در اخلاق فناوری اطلاعات و ارتباطات مطرح می‌شود و فراتر از آداب تعلیم و تعلم در این محیط باید مورد توجه و اهتمام باشد.
موضوع این مقاله بررسی مسائل و نکات خاص اخلاقی در محیط اینترنت یا همان محیط یادگیری الکترونیکی است. برای این منظور تلاش می‌کنیم ویژگی‌های این محیط را شناسایی و تاثیر هر یک از این ویژگی‌ها را در مسائل و نکته‌های اخلاقی بررسی کنیم. در این بررسی، تمرکز و تاکید ما بر آسیب‌ها و تهدیدهای اخلاقی نخواهد بود؛ بلکه بدون هیچ‌گونه پیش‌فرض و نگاه یک‌جانبه، تاثیر هر یک از ویژگی‌های محیط اینترنت را در پدید آمدن فرصتی برای گسترش ارزش‌های اخلاقی یا تهدیدی در برابر این ارزش‌ها بررسی خواهیم کرد. مبنا و معیار ما در تعریف و تعیین ارزش‌های اخلاقی، تعالیم مکتب اسلام به عنوان آخرین و کامل‌ترین آیین وحیانی خواهد بود.
ویژگی‌های محیط اینترنت
در محیط یادگیری الکترونیکی با شبکه‌ای گسترده، پیچیده و شگفت‌انگیز مواجهیم که به تدریج شکل گرفته و همچنان در حال تکامل و تحول است. اگر چه به دلیل ماهیت سیال و نگاه‌های متفاوت به این پدیده، تعیین دقیق ویژگی‌های آن، کار آسانی نیست، اما با تکیه بر تجربه و ممارست در بهره‌گیری از امکانات اینترنت می‌توان ویژگی‌های متعددی را برای این شبکه بیان کرد. در این مقاله تنها به بیان سه عنوان از این ویژگی‌ها خواهیم پرداخت و فرصت‌ها و تهدیدهای اخلاقی ناشی از هر ویژگی را بررسی خواهیم کرد:
1. اینترنت، شبکه‌ای پیوندساز
اینترنت، تاری جهان‌گستر است که نه‌تنها زمینۀ ارتباط نزدیک افراد را از نقاط دوردست فراهم‌ می‌سازد، بلکه به دلیل گشودن راه‌هایی آسان و جدید برای برقراری ارتباطات نزدیک انسانی، از ظرفیت بسیار بالایی برای ایجاد و تحکیم پیوندها میان اعضای یک جامعه و اعضای جوامع گوناگون با یکدیگر برخوردار است.
فرصت‌ها:
الف. ارتباطات اجتماعی
اسلام تنها دینی است که بنیان خود را بر جامعه و پیوندهای اجتماعی بنا نهاده و گسترش ارزش‌های اخلاقی را از مسیر تحکیم روابط انسانی دنبال می‌کند. از نگاه مفسران بزرگ قرآن، کلمۀ "رابطوا" در آخرین آیۀ سورۀ‌ آل‌عمران  گسترش پیوندهای اجتماعی را به عنوان شرطی اساسی در تحقق ارزش‌های اخلاقی مطرح می‌سازد.  پیشوایان اسلام، بهترین انسان‌ها را خوش‌اخلاق‌ترین آنها دانسته و ارتباطات بهتر و بیشتر با دیگران را نشانۀ اخلاق خوش ذکر کرده‌اند.  در منابع اخلاقی نیز در عین پذیرش فواید و آثار مثبت عزلت، بر اولویت و افضل بودن تعامل و ارتباط با مردم تاکید شده است. 
شبکه‌ای بودن فضای اینترنت و ابزارهای گوناگون ارتباطی آن، شرایط مناسبی را برای گسترش ارتباط و پیوند میان افراد اجتماع ایجاد کرده است که باید به خوبی از این فرصت استفاده کرد.
ب. دوستی و محبت
مهرورزی، محبت و دوستی با دیگران، از مهم‌ترین ارزش‌های اخلاقی است. در مکتب اخلاقی اسلام همواره بر گسترش محبت و دوستی میان افراد اجتماع تاکید شده است. قرآن کریم، یک از ویژگی‌های سعادتمندان را تلاش آنها برای ترویج مهربانی‌ها ذکر می‌کند.  پیشوایان معصوم اسلام به پیروان خود توصیه می‌کردند دامنۀ دوستان خود را افزایش دهند، چرا که داشتن دوستان فراوان در دنیا و آخرت سودمند خواهد بود.  یکی از فوایدی که از دوستان فراوان به فرد می‌رسد،‌ امکان شفاعت دوستان در حق یکدیگر است. 
بدون شک، ارتباطات نزدیک‌تر افراد از طریق اینترنت و ابزارهای گوناگونی که هر روزه برای دوست‌یابی و ارتباط آسان‌تر با دوستان در این شبکه ایجاد می‌شود به خوبی می‌تواند در افزایش کمی و کیفی مهر و محبت میان اعضای جامعه مؤثر باشد.
ج. مواسات
مواسات به معنی همیاری، هم‌دردی و شریک دانستن خود در غم و مشکلات دیگران است. در مکتب اسلام، تک‌تک مسلمانان موظف‌اند در همۀ شرایط نسبت به دیگر اعضای جامعه مواسات داشته باشند.  این ویژگی سبب تقرب به خداوند  و مایۀ افزایش روزی انسان خواهد بود.
زمانی می‌توان حاکم شدن این ارزش اخلاقی را در جامعه شاهد بود که افراد اجتماع با هم مرتبط و از حال و روز هم باخبر باشند. ابزارهای ارتباطی و اطلاع‌رسانی در اینترنت شرایطی را فراهم آورده است که هر کس در هر لحظه می‌تواند دغدغه‌ها و مشکلات خود را با دیگران در میان بگذارد و به آسان‌ترین شیوه و با کم‌ترین زمان، از حال و روز دوستانش مطلع گردد.
 د. کار گروهی
یکی از رازهای موفقیت و پیشرفت در هر زمینه، کار جمعی و گروهی است. اعضای مجموعه‌ای که اخلاق کار گروهی و سیستمی را داشته باشند، نه‌تنها از همۀ توان و دارایی خود در راه رسیدن به اهدافشان بهره می‌برند، بلکه با کنار هم قرار دادن و هماهنگ‌سازی این نیروها، انرژی مضاعفی را پدید می‌آورند که از مجموع توان اعضا به‌مراتب بیشتر خواهد بود. این اصل که در مباحث علمی مدیریت، میادین ورزشی و دیگر عرصه‌‌های اجتماعی به اثبات رسیده، هزار و چهار صد سال پیش‌تر، در تعالیم اسلامی مورد تاکید بوده است. البته در نگاه توحیدی و اسلامی، این توان و انرژی  مضاعف، با تایید و مدد الهی به تیم و کار گروهی عطا می‌گردد.
سامانۀ منسجم و گستردۀ اینترنت، شرایط و ابزارهایی را فراهم آورده که کار گروهی را از طریق ارتباط شبکه‌ای بسیار آسان می‌سازد. امروزه برخی از سازمان‌ها با استفاده از ارتباطات شبکه‌ای و امکانات دورکاری، متخصصانی را که در نقاط گوناگون جهان زندگی می‌کنند به خدمت گرفته و برخی از پروژه‌های بزرگ را با تلاش چندین هزار متخصص به‌نتیجه رسانده‌‌اند.  در محیط یادگیری الکترونیکی نیز امکاناتی چون تالارهای گفتگو ، جوامع مجازی ، وبلاگ‌نویسی و مانند آن، شرایط بسیار مساعدی را برای یادگیری جمعی و توجه به این فرصت اخلاقی فراهم ساخته است.
تهدیدها:
الف. ارتباط با نااهلان
اگر چه گسترش ارتباطات اجتماعی و افزایش دوستی‌ها مطلوب است، اما همواره باید از دوستی و همنشینی با افرادی که ارتباط با آنها خطرآفرین و زیان‌بخش است به‌شدت پرهیز کرد. چرا که روحیات و باورها به صورت ناخودآگاه در ارتباطات و همنشینی‌ها شکل می‌گیرد  و دوستی‌هایی که با هدف استفاده‌های مثبت و منطقی نباشد، همواره مایۀ‌ دردسر و مشکل خواهد شد.  دردسر و مشکلاتی که بر اثر دوستی و ارتباط با افراد ناباب ایجاد می‌شود به‌حدی سنگین و خطرناک است که قرآن کریم برای نشان دادن میزان خسارت و حسرت ناشی از آن می‌فرماید در روز قیامت وقتی انسان نتیجۀ دوستی با بدان و خسارت‌هایی را که به خاطر آن متحمل شده است می‌بیند، از شدت حسرت، هر دو دست خود را به دندان خواهد گرفت.
پیوندساز بودن اینترنت در کنار فرصت‌هایی که ایجاد می‌کرد، زمینۀ ارتباط و دوستی با افراد نااهل و خطرناک را نیز فراهم می‌آورد. بنابراین همواره باید مراقب این تهدید جدی بود و با اعتماد نکردن به افراد، قطع کامل ارتباطات مشکوک و وارد نشدن به محیط‌های نامناسب، زمینه‌های این خطر را کاهش داد.
 ب. روابط غیراخلاقی
یکی از اثرگذارترین عوامل بر روابط میان انسان‌ها، غرایز شهوانی و تمایلات جنسی است. بشر در طول تاریخ از طغیان این غریزه آسیب‌هایی جدی دیده و شاهد فجایع، جنایات و جرائم گوناگونی بوده که بسیاری از آنها در برخورد نادرست با این تمایل خدادادی ریشه داشته است. به همین دلیل، مکاتب گوناگون اخلاقی همواره به این موضوع پرداخته و راه‌هایی را برای برخورد با آن توصیه کرده‌اند. در این میان، آیین اسلام نه راه‌های افراطی را پسندیده و مانند آنچه به مسیحیت نسبت داده شده، هر نوع رابطۀ جنسی را پلید تلقی کرده است و نه همچون مکاتب لیبرالیستی دچار تفریط شده و همۀ قیود و محدودیت‌ها را در روابط جنسی نادیده انگاشته است. اسلام ضمن احترام و تکریم زن و مرد، انواع روابط کاری، علمی و اجتماعی میان آنها را با حفظ حدود و حریم‌ها بلامانع دانسته و هر نوع رابطۀ جنسی و لذت‌جویی‌ شهوانی را در پیوند ازدواج و رابطۀ زناشویی منحصر ساخته است. البته تحقق این هدف و حفظ این چارچوب، وابسته به حاکمیت فرهنگ و شکل‌گیری روحیاتی است که از طریق احکام و اخلاق اسلامی پیگیری می‌شود. در این فرهنگ، از یک سو بر اهمیت و تقدس خانواده و لزوم تشکیل آن تاکید می‌شود  و از سوی دیگر،‌ موانع استحکام خانواده و زمینه‌های شکل‌گیری روابط شهوانی بیرون از این چارچوب به شدت مورد مخالفت و منع قرار می‌گیرد.
یکی از مقرراتی که در این مکتب در کنار مسائلی چون احکام حجاب و نگاه قرار گرفته تا تضمین دیگری برای شکل‌گیری و استحکام خانواده باشد، ممنوعیت هر نوع رابطۀ دوستانه و صمیمانه میان زن و مرد نامحرم است. از نظر قرآن کریم، نه مردان حق دارند با زنان رابطۀ مخفیانۀ دوستانه برقرار کنند  و نه برای زنان و دختران شایسته است به چنین رابطه‌ای رضایت دهند . این حرمت و ممنوعیت، همۀ شیوه‌ها و مراحل این نوع رابطه را شامل می‌شود و در اصل حرمت، میان رابطه‌های حضوری، اینترنتی، تلفنی، مکاتبه‌ای و مانند آن تفاوتی وجود ندارد. چرا که شیطان برای فریب و شکست انسان از این راه‌ها، سیاست گام به گام را در پیش می‌گیرد  و معمولا نزدیک شدن به مرزهای چنین پرتگاه‌هایی خطر سقوط را در پی خواهد داشت . بنابراین بر خلاف آنچه در فرهنگ غرب ترویج می‌شود، آیین اسلام برای پاسخ به نیازهای جنسی، راه دیگری جز ازدواج را مجاز نمی‌شمارد و در کنار تسهیل شرایط ازدواج، برای کسانی که به هر دلیل امکان ازدواج ندارند، توصیه‌ای جز عفت ورزیدن و قطع سایر انواع روابط ندارد . البته این انتخاب دشوار، بالاترین ارزش و نتیجه را در پی خواهد داشت و پاداش کسی که بتواند در این مبارزه پیروز شود، از پاداش رزمندگانی که در جبهه‌های جنگ به شهادت رسیده‌اند کمتر نخواهد بود .
یکی از آسیب‌هایی که در سایۀ ارتباطات گستردۀ اینترنتی شیوع یافته و متاسفانه دامن برخی متدینان و افرادی که در محیط‌های سنتی اهل رعایت بوده‌اند را نیز گرفته است، دوستی‌ها و روابط نزدیک با جنس مخالف از راه‌هایی چون چت، ایمیل، وبلاگ و کلوب‌های دوست‌یابی است. این روابط که در اکثر موارد به رابطه‌های حضوری و مفاسد و مشکلات سنگین‌تر اخلاقی منجر می‌شود، تنها با توجه و پای‌بندی به توصیه‌ها و مقررات اسلام قابل کنترل و درمان خواهد بود.
 ج. غفلت از وظایف و پیوندهای خانوادگی
تاکید و تشویق نسبت به ارتباط و پیوند اجتماعی، به‌معنی اولویت داشتن آن بر وظایف و پیوندهای خانوادگی نیست. در آموزه‌های اسلامی، توجه و رسیدگی به خانواده یکی از اصلی‌ترین وظایف ، از نشانه‌های کامل بودن ایمان  و سبب رسیدن به بالاترین درجات در قیامت شمرده شده است . در این مکتب نه‌تنها اجر و پاداش تلاش‌ها و عبادات‌های بیرون از کانون خانواده توجیهی برای غفلت از وظایف خانوادگی به‌شمار نیامده، بلکه کمترین توجه و همراهی با اعضای خانواده از عبادت‌های ارزشمندی چون اعتکاف در مسجد النبی برتر شمرده شده است .
از آنجا که شبکۀ اینترنت به داخل همۀ خانه‌ها راه یافته و شرایطی را ایجاد کرده که پیوندها و ارتباطات اجتماعی افراد به محیط خانوادگی آنها نیز راه یابد و در ساعاتی که به خانواده اختصاص دارد ادامه پیدا کند، باید مراقب بود که این ارتباطات، موجب غفلت از وظایف و پیوندهای خانوادگی نشود. فردی که از لحظۀ ورود به منزل به سمت رایانۀ خود می‌رود و مشغول بررسی نامه‌ها، گفتگو با دوستان و رسیدگی به مراجعاتش می‌شود، هر روز فاصلۀ بیشتری با همسر و فرزندانش پیدا خواهد کرد و باید پاسخگوی پی‌آمدهای این کوتاهی خود باشد.
آسیب بی‌توجهی به وظایف اصلی‌تر، در محیط کار نیز تکرار می‌شود و به دلیل کشیده شدن ارتباطات و گفتگوهای اینترنتی به محل کار، بسیاری از افراد در انجام وظایف شغلی نیز کوتاهی می‌کنند و با مشکلاتی چون نارضایتی مقام مافوق، پایین آمدن سطح خدمات و محصولات و وارد شدن لقمۀ حرام به اموالشان مواجه می‌شوند.
علاوه بر آنچه گذشت، ویژگی پیوندساز بودن اینترنت، آسیب‌های دیگری چون سخنان باطل و بیهوده، مزاحمت برای دیگران، از بین رفتن خلوت‌های شخصی و کاهش ارتباطات حضوری را نیز ایجاد می‌کند که بیان آنها در این مجال نمی‌گنجد.
2. اینترنت، رسانه‌ای دوسویه
اینترنت، برخلاف بسیاری از دیگر رسانه‌ها، رسانه‌ای تعاملی   و دوسویه است که امکان ارتباط دو طرفۀ تولیدکننده و مصرف‌کنندۀ پیام را فراهم می‌سازد. در این شبکه می‌توانیم بلافاصله بازخورد و بازتاب اطلاع‌رسانی خود را مشاهده کنیم یا در همان لحظه‌ای که پیام و مطلبی را دریافت می‌کنیم، نسبت به آن پاسخ و عکس‌العمل نشان دهیم و آراء و نظرات خود را در این فضا دخالت دهیم. این ویژگی نیز می‌تواند فرصت‌ها و تهدیدهایی را در رابطه با مسائل اخلاقی ایجاد کند.
فرصت‌ها:
 الف. گفتگو
گفتگو  به معنی ابراز خلاق و آزادانۀ مسائل اساسی و گوش سپردن عمیق به نقطه نظر دیگران است. در این فرایند سازنده، بر خلاف مباحثه  هیچ از یک طرفین گفتگو به‌دنبال اثبات حرف خود و رد کردن مواضع طرف مقابل نیست؛ بلکه هدف هر دو طرف صرفا یادگیری بیشتر است. برای این منظور لازم است تمامی پیش‌فرض‌ها به حالت تعلیق درآید و در معرض پرسش و نقد دیگران قرار گیرد تا ادراکی نو و مشترک حاصل گردد. امروزه نقش شگفت‌انگیز گفتگو در به جریان انداختن اندیشه‌ها، یادگیری جمعی و رسیدن به بهترین‌ها در علوم مختلف به اثبات رسیده است که موضوع سازمان‌ یادگیرنده در دانش مدیریت و نقش گفتگو در شکل‌گیری این نوع سازمان یکی از آنهاست.
در تعالیم اسلامی نیز دست‌یابی به رشد و هدایت وابسته به فراهم بودن شرایط گفتگوی آزاد دانسته شده  و با راه‌‌های تدافعی که معمولا مانع از شکل‌گیری شرایط گفتگو می‌شود مبارزه شده است. نگران نبودن هیچ‌یک از اعضای جامعه یا سازمان از ابراز آزادانۀ نظر، احساس برابری میان همۀ افراد، تحمل شنیدن نظرات مخالف، احترام به دیگران و برخورد دوستانه از جمله شرایط لازم برای گفتگوی اثربخش است که همگی در آموزه‌های اخلاقی اسلام مورد تاکید قرار گرفته است.
تعاملی بودن و ایجاد شرایط برابر برای بیان دیدگاه‌ها و شنیدن نظر مخالف از ویژگی‌هایی است که محیط اینترنت را به فرصتی برای تقویت روحیۀ گفتگو تبدیل کرده است. این ویژگی، شرایط بسیار مناسبی را برای یادگیری بهتر فراهم می‌سازد.
 ب. مباحثه
بحث  یا مباحثه فرایندی است که طی آن دو طرف تلاش می‌کنند از طریق تبادل نظر، درستی دیدگاه خود را اثبات و از آن دفاع کنند. این اقدام در جایی مفید و سازنده است که هدف از آن رسیدن به حقیقت و روش آن کاملا دوستانه باشد. از این نوع بحث در تعالیم اسلامی با عنوان جدال احسن یاد شده و مورد تشویق و تاکید نیز قرار گرفته است . جدال احسن را می‌توان به ورزش و بازی‌هایی چون پینگ‌پنگ تشبیه کرد. در یک مسابقۀ ورزشی اگر چه هر دو طرف تلاش می‌کند با قدرت توپ را به زمین مقابل بفرستد و برندۀ میدان باشد، اما پای‌بندی آنها به قواعد بازی و برخورد دوستانه با حریف است که بازی را کاری لذت‌بخش و نتیجۀ پایانی آن را مورد رضایت طرفین قرار می‌دهد. در بحث و جدال نیز اگر هدف اصلی رسیدن به حقیقت و اثبات آن باشد، هر نتیجه‌ای در پایان حاصل شود، برای طرفین مطلوب خواهد بود.
ابزارهای بحث و گفتگو در اینترنت این فرصت را ایجاد می‌کنند تا هر کس بتواند با مطرح ساختن دیدگاه‌های خود و دفاع از آن با دیگران به بحث و جدال بپردازد و از این طریق، زوایای بیشتری از حقیقت را درک کند.
 ج. پرسشگری
داشتن روحیه و جرات پرسشگری یکی از رموز موفقیت و پیشرفت در زمینه‌های گوناگون است. در تعالیم دینی نیز همواره بر ضرورت پرسیدن از آگاهان تاکید  و پرسش به عنوان کلید گنجینه‌های دانش معرفی شده است . از نگاه پیشوایان اسلام، یکی از دلایل اصلی مشکلات و بدبختی‌های انسان، کوتاهی او در پرسیدن سؤالاتی است به ذهنش می‌رسد . بر این اساس، برای فراهم ساختن زمینه‌های رشد و سعادت انسان باید شرایطی را ایجاد کرد که پرسیدن سؤالات و رسیدن به پاسخ آنها آسان‌تر شود.
ابزارهای ارتباطی و امکان تعامل در فضای اینترنت، شرایط خوبی را برای پرسیدن سؤال از دیگران فراهم ساخته است. در دسترس بودن این ابزارها در همۀ ساعات، آسان شدن برقراری ارتباط و طرح پرسش، امکان پرسیدن سؤالات خاص به صورت ناشناس و امکان جستجو و شناسایی متخصصان هر رشته از جمله عواملی است که محیط اینترنت را به فرصتی برای پرسشگری تبدیل کرده است.
 د. مشاوره
پرسش مربوط به جایی است که چیزی را نمی‌دانیم؛ اما در جایی که می‌دانیم و نیازی به پرسیدن حس نمی‌کنیم، اگر با دیگران مشورت کنیم و نظر آنها را به داشته‌های خود بیفزاییم، بهترین پشتیبان را به خدمت گرفته‌ایم . در بیان پیشوایان اسلام، مشورت به عنوان چشمی برای یافتن هدایت و اکتفا کردن به داشته‌ها و نظر شخصی، اقدامی مخاطره‌آمیز دانسته شده است . فلسفۀ اصلی مفید بودن مشورت برای همۀ افراد و در همۀ سطوح این است که نگاه و برداشت انسان به صورت ناخودآگاه از پیش‌فرض‌ها و حب و بغض‌هایش اثر می‌پذیرد. بنابراین توصیه شده در هر موضوعی، حتما از نظر دیگران که آن پیش‌فرض‌ها و زمینه‌ها را ندارند استفاده شود .
امکان تعامل و ارتباط آسان و در دسترس بودن افرادی برای مشورت در هر لحظه‌ای که قصد انجام کاری مهم یا رسیدن به تصمیمی خاص وجود داشته باشد، از ویژگی‌هایی است که می‌توان از شبکۀ اینترنت سراغ گرفت و این محیط را زمینه‌ساز افزایش مشورت در میان افراد جامعه دانست.
تهدیدها:
 الف. جدال باطل
همان‌گونه که پیش از این گذشت، بحث و جدال در صورتی که دوستانه و در چارچوب قواعد اخلاقی باشد، جدال احسن و اقدامی مطلوب و مفید است. اما اگر این شرایط وجود نداشته باشد، وارد شدن به بحث و جدال و اصرار بر نظرات خود،‌ به اقدامی نامطلوب و غیراخلاقی تبدیل می‌شود که نتیجه‌ای جز دشمنی، کینه‌ و اندوه در پی نخواهد داشت. در تعالیم اسلامی از این شیوۀ بگو مگو و کشمکش با عنوان مراء یاد شده و نتیجۀ‌ آن بیماری دل و رویش نفاق در آن شمرده شده است . برای رهایی از جدال باطل، رعایت قواعدی لازم است که مهم‌ترین آنها عبارت است از کرنش در برابر سخن حق ، تاکید بر اصول مشترک ، خودداری از توهین و سخن درشت ، تحمل اهانت و درشت‌گویی طرف مقابل  و پرهیز از به‌کارگیری وسیله‌های باطل برای رسیدن به اهداف حق.
از آنجا که اعلام نظر در محیط اینترنت، آسان‌تر و فوری‌تر از محیط خارجی است و برخی از قیود و موانع نیز در این محیط وجود ندارد، احتمال تمایل بحث‌ها به سوی جدال باطل و اصرار بی‌جا بر مواضع بیشتر می‌شود. لذا در این محیط باید نسبت به اصول اخلاقی بحث و مجادله مراقبت و حساسیت بیشتری داشت.
 ب. پاسخ بی‌جا
اگر چه پاسخ دادن به پرسش‌های دیگران از بزرگ‌ترین خدمات و عبادات به‌شمار می‌رود، اما پاسخگویی نیز دارای ضوابط و چارچوب‌هایی است که بی‌توجهی به آن، مشکلات فراوانی را برای پاسخگو و پرسشگر ایجاد می‌کند. یکی از این ضوابط، لزوم پرهیز از پاسخ بدون آگاهی است. چرا که هرگز نباید از اعلام ناآگاهی نسبت به یک موضوع خجالت کشید  و با پاسخ بدون علم، مسئولیتی سنگین و کیفری سخت را بر خود تحمیل کرد . همچنین در برخی موارد که با سؤال واقعی یا تحمل شنیدن جواب مواجه نیستیم نیز باید از دادن پاسخ خودداری کنیم .
3. اینترنت، نقابی برای گمنامی
شبکۀ اینترنت، به دلیل گستردگی، پیچیدگی و آزادی بی‌حد و حصری که بر آن حاکم است، این امکان را به افراد می‌دهد تا با عناوین و هویت‌هایی ساختگی و یا بدون نام و نشان در آن حضور یابند. این ویژگی نیز می‌تواند شرایطی را برای تقویت ارزش‌های اخلاقی یا آسیب به این ارزش‌ها ایجاد کند.
فرصت‌ها:
 الف. احسان مخفیانه
پوشاندن چهره و مخفی کردن هویت واقعی، به‌خودی خود، کاری مثبت با منفی نیست. مهم، هدفی است که از این کار تعقیب می‌شود. اگر این اقدام با هدفی نیکو و الهی انجام شود، کاری اخلاقی و ارزشمند محسوب می‌شود. اما اگر این مخفی‌کاری برای رسیدن به منافع شخصی یا فریب دیگران باشد، مذموم و زشت خواهد بود. بنابر آنچه در متون تاریخی و دینی آمده، پیشوایان اسلام نیز گاهی برای رسیدگی به فقرا و انجام اعمال خیر، چهرۀ خود را می‌پوشاندند . بر این اساس اگر کسی هویت خود را مخفی کند تا احسان و کار خیرش خالصانه‌تر باشد، کاری پسندیده انجام داده است.
در فضای اینترنت نیز می‌توان کارهای خیر فراوانی انجام داد. پاسخ به پرسش‌ها و ابهام‌های دیگران، رسیدگی به حال محرومان و پرداخت الکترونیکی کمک‌های مالی، تامین محتوای مورد نیاز یک پایگاه مفید، پشتیبانی فنی از کاربران و اقداماتی از این دست می‌تواند مصادیقی از احسان و نیکوکاری در این فضا به‌شمار آید. مسلما اگر این‌گونه کارها به صورت ناشناس انجام پذیرد، خالصانه‌تر خواهد بود.
 ب. پوششی برای پرسش و مشورت گرفتن
همان‌گونه که پیش از این اشاره شد، فضای تعامل در اینترنت، فرصت پرسش و پاسخ و دریافت مشورت از دیگران را به خوبی فراهم می‌سازد. از آنجا که همواره یکی از موانع پرسیدن پرسش و درخواست مشورت، احساس شرم به خاطر شخصیت یا موقعیت طرف مقابل یا حساسیت موضوع است، امکان گمنامی در محیط اینترنت می‌تواند زمینه‌های این شرم را کاهش داده و فرصت خوبی را برای پرسیدن و مشورت خواستن فراهم سازد.
 ج. خودشناسی واقعی
وقتی انسان در برابر دیگران شناخته می‌شود و نظارت و مراقبت آنها را بر رفتار خود احساس می‌کند، شرم و حیا او را از انجام بسیاری از کارهای ناپسند باز می‌دارد. بر این اساس ممکن است آنچه او انجام می‌دهد یا ترک می‌کند، نه از روی اعتقاد و انتخابی آگاهانه، بلکه بر اساس ملاحظاتی خاص و برای تظاهر باشد. اما وقتی فرد شناخته نمی‌شود، دیگر آن ملاحظات و ظاهرسازی‌ها وجود ندارد و معمولا هویت و شخصیت واقعی فرد بروز پیدا می‌کند. کسی که به صورت ناشناس در محیط اینترنت حاضر شده است و مراقبت‌ها و نگاه‌های قبلی را احساس نمی‌کند، فرصت خوبی پیدا می‌کند تا با دقت به رفتارها و برخوردهای خود، میزان اعتقاد و پای‌بندی‌اش را نسبت به آنچه در حضور دیگران انجام می‌داد بسنجد و شخصیت واقعی خود را بهتر بشناسد.
تهدیدها:
 الف. فریب‌کاری
برخی گمان می‌کنند پیشبرد اهداف و مقاصد از راه نیرنگ و فریب دیگران، نوعی هوشمندی و زرنگی است. این در حالی است که اگر به پی‌آمدها و عواقب این اقدام غیراخلاقی توجه کنیم، چنین رفتارهایی را جز حماقت و نادانی نخواهیم دانست. بر اساس رهنمودهای پیشوایان اسلام، حقه‌بازی و فریب دادن دیگران موجب برداشته شدن برکت از روزی و تباه شدن زندگی می‌شود و خداوند چنین فردی را به حال خودش رها می‌کند .
مخفی ماندن هویت و چهرۀ واقعی در محیط اینترنت، این امکان را به افراد سودجو و نیرنگ‌باز می‌دهد تا با عناوینی جعلی دیگران بفریبند، جنسیت، سن و موقعیتی دروغین را به خود نسبت دهند، خود را به‌جای دیگران جا بزنند، با نام دیگران کامنت بگذارند و از چنین راه‌هایی به دنبال منافع زودگذر خود باشند. غافل از این که در آینده‌ای نزدیک رسوا و از رفتار زشت خود پشیمان خواهند شد.
 ب. نفاق
کسی که ظاهر و باطن و خلوت و جلوتش با هم متفاوت باشد منافق است . زشتی چنین رفتاری در حد شرک به خداوند است  و در ضعف شخصیت و کمبودهای روانی فرد ریشه دارد . سزای این روحیه، عذابی دردناک در قیامت است که به صورت دو چهرۀ آتشین جلوه خواهد کرد .
کسی که به صورت ناشناس و با عناوینی جعلی در محیط اینترنت حاضر می‌شود و رفتارهایی را متفاوت با آنچه در محیط بیرونی انجام می‌دهد مرتکب می‌شود، به‌تدریج، دورویی و نفاق را به روحیۀ ثابت خود تبدیل می‌کند و عواقب خطرناک این روحیه در انتظارش خواهد بود.
 ج. بی‌حیایی
حیا حالتی روانی است که از احساس نظارت فردی که حضورش بازدارنده باشد پدید می‌آید و مانع از انجام کارهای زشت می‌شود . در شرایط گمنامی، این احساس نظارت وجود ندارد و در نتیجه بازدارندگی اتفاق نمی‌افتد. وقتی حیا نبود، هر کار زشتی قابل انجام است  و همۀ‌ پرده‌ها دریده می‌شود.
با توجه به خطر و آسیب جدی دریده شدن پرده‌های حیا و زمینه‌سازی گمنامی در محیط اینترنت برای این آسیب، لازم است ضمن تقویت عوامل بازدارنده، از ورود ناشناس به فضاهای وسوسه‌انگیز و مشکوک پرهیز شود.

نتیجه‌گیری
با بررسی سه ویژگی از ویژگی‌های متعدد محیط یادگیری الکترونیکی مشخص شد این محیط هم فرصت‌های بزرگی را برای تقویت و گسترش ارزش‌های اخلاقی فراهم می‌سازد و هم تهدیدهایی جدی را در برابر اصول اخلاقی ایجاد می‌کند. این فرصت‌ها و تهدیدها در جدول ذیل قابل مشاهده است:
   جدول شماره یک ـ برخی از فرصت‌ها و تهدیدهای اخلاقی اینترنت
ویژگی اینترنت فرصت‌های اخلاقی تهدیدهای اخلاقی
شبکه‌ای پیوندساز ارتباطات اجتماعی ارتباط با نااهلان
 دوستی و محبت روابط غیراخلاقی
 مواسات غفلت از وظایف و پیوندهای خانوادگی
 کار گروهی 
رسانه‌ای دوسویه گفتگو جدال باطل
 مباحثه 
 پرسشگری پاسخ بی‌جا
 مشاوره 
نقابی برای گمنامی احسان مخفیانه فریب‌کاری
 پوششی برای پرسش و مشاوره نفاق
  بی‌حیایی

بنابراین باید با شناخت کامل این ویژگی‌ها، برای بهره‌گیری از فرصت‌ها و ایجاد مصونیت در برابر این تهدیدها تلاش کرد. آموزش و توجیه دانشجویان دوره‌های یادگیری الکترونیکی نسبت به این فرصت‌ها و تهدیدها ضروری است.

پی‌نوشت‌ها
  . آل‌عمران، 200: یا ایها الذین آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا الله لعلکم تفلحون.
  . طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، بی‌تا، ج 3، ص 199.
  . رسول الله (صلی الله علیه و آله): خیارکم احاسنکم اخلاقا الذین یالفون و یؤلفون. (حرانی، ابن شعبه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر نشر اسلامی جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1363، ص 45)
  . نراقی، احمد، معراج‌السعاده،
  . بلد، 17: ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَواصَوْا بِالمَرْحَمَه * أُولئِكَ أَصْحَابُ المَيْمَنَه.
 . امام صادق(علیه‌السلام): أکثروا من الأصدقاء فی الدنیا فانّهم ینفعون فی الدنیا والآخره. (حر عاملی، وسائل الشیعه، قم: آل‌البیت، چاپ دوم، 1414، ج8، ص407)
 . رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : استكْثِروا مِن الإخوانِ ؛ فإنَّ لكلِّ مؤمنٍ شَفاعةً يومَ القيامةِ . (ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، قم: دارالحدیث، چاپ اول، 1416، ج 1، ص 39)
  . امام صادق علیه‌ السلام: اختبر شیعتنا فی خصلتین ... والمواساه للاخوان و ان کان الشیء قلیلا. (شیخ صدوق، مصادقه‌الاخوان، تحقیق سید علی خراسانی، کاظمین: کتابخانۀ صاحب‌الزمان، بی‌تا، ص 36)
 . امام صادق عليه السلام : تَقَرَّبوا إلَى اللَّهِ تعالى‏ بِمُواساةِ إخوانِكُم . (شیخ صدوق، خصال، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 1362، ص 8)
  . امام علی عليه السلام : مُواساةُ الأخِ في اللَّهِ‏‌عزّ و عجل تَزيدُ في الرِّزقِ (ری‌شهری، محمد، ج 2، ص 1073)
  . رسول الله صلى الله عليه وآله : يدُ اللَّهِ معَ الجَماعه. (متقی هندی، کنزالعمال، تصحیح شیخ صفوه السقا، بیروت: الرساله، 1409، ج 15، ص 891)
  . میرزاآقایی، حمید، کار گروهی شروع کارآفرینی، رونامۀ اعتماد 17 آبان 1382.
  . Forums.
  . Virtual Society.
  . رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : المَرءُ على‏ دِينِ خَلِيلِهِ و قرینه. (شیخ کلینی، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب‌ الاسلامیه، چاپ چهارم، 1365، ج 2، ص 376)
  . امام علی عليه السلام: مَن لَم يَصحَبْكَ مُعِيناً على‏ نفسِكَ فَصُحبَتُهُ وَبالٌ علَيكَ إن عَلِمتَ. (ری‌شهری، محمد، ج 2، ص 1585)
  . فرقان: 29 ـ 27: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظّالِمُ عَلَى‏ يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيْلاً * يا وَيلَتا لَيْتَنِي لَم أتَّخِذْ فُلاناً خَلِيْلاً * لَقَدْ أضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إذْ جاءَنِي وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً.
  . رسول الله صلی الله علیه و آله: ما بنی بناء فی الاسلام احب الی الله تعالی من التزویج. (شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: انتشارات جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1404 ق، ج 3، ص 383)
  . مائده، 5: مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلاَ مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ.
  . نساء، 25: مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلاَ مُتَّخِذَاتِ أَخْدَان.
  . نور، 21: یَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَن يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء وَالْمُنكَر.
  . بقره، 187: تِلْكَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا.
 . نور، 33: ولیستعفف الذین لایجدون نکاحا.
 . امام علی عليه السلام: ما الُمجاهِدُ الشَّهيدُ في سَبيلِ اللَّهِ بِأعظَمَ أجراً مِمَّن قَدَرَ فعَفَّ ، لَكادَ العَفيفُ أن يَكونَ مَلَكاً مِنَ المَلائكَةِ. (ری‌شهری، محمد، ج 1، ص 20) همچنین رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: مَن عَشِقَ فكَتَمَ وعَفَّ فماتَ فَهُوَ شَهيدٌ. (همان، ج 2، ص 1516)
  . تحریم، 6: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَه.
  . رسول الله صلى الله عليه و آله: أحسَنُ النّاسِ أيمانا أحسَنهُم خلقا وألطَفهُم بِأَهلِهِ ، وأنا ألطَفكُم بِأَهلي. (حر عاملی، ج 12، ص 153)
  . رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أقرَبُكُم مِنّي مَجلِسا يَومَ القِيامَةِ أحسَنكُم خلقا وخَيرُكُم لِأَهلِهِ. (همان)
  . رسول اللّه صلى الله عليه و آله: جُلوسُ المَرءِ عِندَ عِيالِهِ أحَبُّ إلَى اللّه تَعالى مِنِ اعتِكافٍ في مَسجدي هذا. (ری شهری، محمد، ج 2، ص 1186)
  . Interactive.
  Dialogue.
  Discussion.
  . ر.ک به: پیتر سنگه، پنجمین فرمان، مترجم: محمد روشن، تهران: سازمان مدیریت صنعتی، 1388.
  . زمر، 17 و 18: فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ.
  . Discussion.
  . نحل، 125: ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِين.
  . یوسف، 109: وَمَا أَرْسَلْنا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِمْ فاسْأَلُوا أَهلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.
  . رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله: العِلمُ خَزائنُ ومَفاتِيحُهُ السُّؤالُ ، فَاسألُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ فإنّهُ تُؤجَرُ أربَعةٌ : السائلُ ، والمُتَكلِّمُ ، والمُستَمِعُ ، والُمحِبُّ لَهُم. (حرانی، ابن شعبه، ص 41)
  . امام صادق(علیه‌السلام) : إِنَّمَا يَهْلِكُ النَّاسُ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ. (شیخ کلینی، ج 1، ص 40)
  . امام علی عليه السلام: لا ظَهِيرَ كالمُشاوَرَه. (حر عاملی، ج 12، ص 40)
  . امام علی عليه السلام: لقد خاطَرَ مَنِ استَغنى‏ بِرَأيِهِ. (شیخ کلینی، ج 8، ص 22)
  . امام علی عليه السلام: إنّما حُضَّ على المُشاوَرَةِ لأنّ رَأيَ المُشيرِ صِرْفٌ، ورَأيَ المُستَشِيرِ مَشُوبٌ بالهَوى‏. (ری‌شهری، محمد، ج 2، ص 1525)
  . الإمامُ عليٌّ عليه السلام : إيّاكُم والمِراءَ والخُصومَةَ ؛ فإنّهُما يُمرِضانِ القُلوبَ علَى الإخوانِ ويَنبُتُ علَيهِما النِّفاقُ. (شیخ کلینی، ج 2، ص 300)
  . امام علی (علیه‌السلام): العِزُّ أنْ تَذِلَّ للحقِّ إذا لَزِمَكَ . (ری‌شهری، محمد، ج 1، ص 655)
  . آل عمران، 64: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى‏ كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ.
  . اسراء، 53: وَقُل لِّعِبَادِي يَقُولُواْ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلإِنْسَانِ عَدُوًّا مُّبِينًا.
  . فصلت، 34: وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ.
  . امام علی عليه السلام: لا يَستَحيِي العالِمُ إذا سُئلَ عمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ : لا عِلمَ لي بِهِ. (ری‌شهری، محمد، ج 2، ص 1218)
  . رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله: إذا سُئلتَ عن عِلمٍ لا تَعلَمُهُ فَقُل : لا أعلَمُهُ تَنجُ مِن تَبِعَتِهِ ، ولا تُفْتِ بما لا عِلمَ لكَ بهِ تَنجُ مِن عَذابِ اللَّهِ يَومَ القِيامَةِ . (همان، 1219)
  . امام علی عليه السلام : رُبَّ كلامٍ جَوابُهُ السُّكوتُ . (همان، ج 1، ص 480)
  . امام باقر عليه السلام در رابطه با امامِ زينِ العابِدِينَ عليه السلام فرمود: إنّهُ كانَ يَخرُجُ في الليلةِ الظَّلماءِ ، فَيَحمِلُ الجِرابَ على‏ ظَهرِهِ حتّى‏ يَأتِيَ باباً باباً ، فَيَقرَعَهُ ثمّ يُناوِلَ مَن كانَ يَخرُجُ إلَيهِ ، وكانَ يُغَطِّي وَجهَهُ إذا ناوَلَ فَقيراً لِئلّا يَعرِفَه. (همان، ج 2، ص 1600)
  . رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : مَن غَشَّ أخاهُ المُسلِمَ نَزَعَ اللَّهُ عَنهُ بَرَكةَ رِزقِهِ ، وأفسَدَ علَيهِ مَعيشَتَهُ ، ووَكَلَهُ إلى‏ نفسِهِ . (همان، ج 3، ص 2259)
  . رسول الله صلى الله عليه وآله : مَن خالَفَت سَريرَتُهُ عَلانِيَتَهُ فهُو مُنافِقٌ كائناً مَن كانَ . (همان، ج 4، ص 3341)
  . امام علی عليه السلام : النِّفاقُ أخو الشِّركِ. (همان، ص 3338)
  . عنه عليه السلام : نِفاقُ المَرءِ مِن ذُلٍّ يَجِدُهُ في نفسِهِ . (همان)
  . رسول الله صلى الله عليه وآله : ذو الوَجهَينِ في الدُّنيا يأتي يَومَ القِيامَةِ ولَهُ وَجهانِ مِن نارٍ . (همان، ص 3343)
  . امام علی عليه السلام : الحياءُ يَصُدُّ عنْ فِعْلِ القَبيحِ. (همان، ج 1، ص 717)
  . رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : لم يَبْقَ مِن أمْثالِ الأنْبياءِ عليهم السلام إلّا قَولُ النّاسِ : إذا لَم تَسْتَحيِ فاصْنَعْ ما شِئْتَ . (شیخ صدوق، امالی، قم: بعثت، چاپ اول، 1417 ق،  ص 600)



مراجع
[1] پیتر سنگه، پنجمین فرمان، مترجم: محمد روشن، تهران: سازمان مدیریت صنعتی، 1388.
[2] حر عاملی، وسائل الشیعه، قم: آل‌البیت، چاپ دوم، 1414، 8 ج.
[3] حرانی، ابن شعبه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر نشر اسلامی جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1363.
[4] ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، قم: دارالحدیث، چاپ اول، 1416، 5 ج.
[5] شیخ صدوق، امالی، قم: بعثت، چاپ اول، 1417ق.
[6] شیخ صدوق، خصال، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 1362.
[7] شیخ صدوق، مصادقه‌الاخوان، تحقیق سید علی خراسانی، کاظمین: کتابخانۀ صاحب‌الزمان، بی‌تا.
[8] شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: انتشارات جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1404 ق، 10 ج.
[9] شیخ کلینی، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب‌ الاسلامیه، چاپ چهارم، 1365، 8 ج.
[10] طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 20 ج.
[11] متقی هندی، کنزالعمال، تصحیح شیخ صفوه السقا، بیروت: الرساله، 1409، 15 ج.
[12] میرزاآقایی، حمید، کار گروهی شروع کارآفرینی، رونامۀ اعتماد 17 آبان 1382.

 
نویسنده:
کلمات کلیدی
شبکۀ اینترنت یادگیری الکترونیکی اخلاق کاربردی

مسیر فناوری اطلاعات کلیه حقوق مادی و معنوی برای نویسنده محفوظ است.

پشتیبانی