چکیده مقاله

مقدمه

    به جرأت می‌توان ادعا کرد که هیچ مکتب و آیینی به اندازة دین اسلام به علم و دانش ‏بها نداده است. این دین علاوه بر آن که اساس تعالیم خود را بر پایة‌ معرفت و دانایی انسان ‏قرار داده، معیار ارزش هر کس را میزان علم او می‌داند.‏
    پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، دانش را منشأ همة‌ خوبی‌ها و خیرات می‌دانند:‏
خیر الدنیا و الآخره مع العلم و شر الدنیا و الآخره مع الجهل
خیر دنیا و آخرت با علم و همة‌ بدی‌های دنیا و آخرت با نادانی است.‏
    امام علی (علیه‌السلام) نیز در این باره می‌فرمایند:‏
قیمه کل امرئ ما یعلمه
ارزش هر کس به میزان دانایی اوست.‏
    برپایة‌ همین‌اهتمام، پیشوایان بزرگ این دین،توصیه‌هاوتأکیدهای فراوان‌وگوناگونی برای ‏تشویق‌مسلمانان‌نسبت‌به‌فراگیری دانش و آموزش آن و همچنین دستورالعمل‌های ارزنده‌ای ‏در رابطه با اصول و ضوابط فراگیری و آموزش علم و نکات مؤثری در زمینة ارتقای کیفیت ‏آن بیان داشته‌اند که تحت عنوان «آداب تعلیم و تعلم» مطرح و جمع‌آوری شده است.‏
    اکنون که در پرتو پیشرفت دانش بشری و بهره‌مندی از امکانات و ابزارهای جدید،‌ ‏شیوه‌ها و ابزارهای بدیعی در زمینة فناوری آموزشی به کار گرفته شده و همین امر موجب ‏حرکت شتابان‌تر کاروان دانش در جهان شده است، بررسی تطبیقی دیدگاه‌های انسان‌ساز ‏اسلام در این زمینه می‌تواند نقش مؤثری در جهت‌بخشی و ارتقای کیفی این ‏دست‌‌آوردهای بزرگ بشری داشته باشد.‏
    یکی از مهم‌ترین و جدیدترین شیوه‌هایی که در زمینة تعمیق و گسترش آموزش به کار ‏گرفته شده و به شدت در کانون توجهات دست‌اندرکاران و کارشناسان امر تعلیم و تربیت ‏قرار گرفته است، بهره‌گیری از فناوری اطلاعات و شبکه‌های رایانه‌ای در این رابطه ‏می‌باشد. در این نوشتار بر آنیم که با توجه به تعالیم پیشوایان اسلام در زمینة آداب و تعلیم ‏و تعلم و اصول و ضوابطی که آنان برای امر آموزش بیان داشته‌اند، به بررسی نقاط قوت و ‏امتیازات آموزش‌های الکترونیکی و به تعبیر بهتر، فراگیری الکترونیکی (‏e-learning‏) و نقش بهره‌گیری از این شیوه در تحقق و اجرای آن رهنمودها و همچنین ضرورت‌ها و ‏نگرانی‌هایی که لازم است در مسیر آیندة این شیوه مورد توجه قرار گیرد بپردازیم.‏
    البته از میان انواع مختلف آموزش الکترونیکی، ما تنها آموزش مبتنی بر وب که ‏اصطلاحا به آن آموزش مجازی گفته می‌شود را مورد بررسی قرار خواهیم داد. ‏

الف. امتیازات و نقاط قوت
    با مروری گذرا بر منابع اصیل اسلامی، هم به دستورالعمل‌ها و نکات ارزنده‌ای در باب ‏اصول و آداب فراگیری و طلب علم (آداب تعلم) بر می‌خوریم و هم توصیه‌ها و تعالیم ‏ارزشمند و زیبایی را در زمینة‌ مبانی تعلیم و تربیت (آداب تعلیم) به دست خواهیم آورد. ‏در این نوشتار، از میان آن آداب و اصول، تنها به مواردی اشاره خواهیم کرد که ارتباط ‏مشخص و روشنی با آموزش الکترونیکی داشته باشند. بدیهی است که بررسی و شناخت ‏سایر اصول و آداب تعلیم و تعلم، نیازمند تحقیقی گسترده و جداگانه خواهد بود.‏

‏1. آداب فراگیری و تعلّم
    با نگاهی اجمالی به آداب فراگیری دانش در اسلام و ویژگی‌های آموزش مجازی،‌ به ‏این نتیجه می‌رسیم که بهره‌گیری از این دست‌آورد علمی، می‌تواند تقویت کنندة بسیاری از ‏این آداب باشد. در این بخش به ده مورد از این آداب اشاره و تأثیر مثبت آموزش ‏الکترونیکی در رابطه با هر یک را مورد بررسی قرار می‌دهیم:‏
    ‏1_1) انگیزه و علاقه ‏
‏ امام صادق علیه السّلام می‌فرمایند: ‏
المُتَعَلِّمُ یَحتاجُ إلى رَغبَةٍ وإرادَةٍ وفَراغٍ ونُسُکٍ وخَشیَةٍ وحِفظٍ وحَزمٍ
فراگیر، نیازمند اشتیاق، اراده، فراغت، تلاش عملی، خشوع، محافظت و دوراندیشی است.‏
‏ امام علی علیه السلام نیز فرموده‌اند: ‏
اِحترس مِن ذِکر العِلمِ عِندَ مَن لا یَرغَبُ فیهِ.‏
از ذکر دانش نزد کسی که اشتیاقی به آن ندارد بپرهیز! ‏
    از این گونه روایات، استفاده می شود که یکی از آداب فراگیری دانش، داشتن رغبت و ‏اشتیاق برای یاد گرفتن است. فردی که انگیزه و علاقة لازم را برای کسب دانش نداشته ‏باشد، هرگز نمی‌تواند در تحصیل خود موفق شود. ‏
    یکی از مزایای آموزش الکترونیکی این است که این روش می‌تواند نقش مؤثری در ‏افزایش انگیزة فراگیر ایفا کند. برخی از عوامل انگیزه‌زا در این شیوه عبارتند از:‏
        • جذابیت‌های استفاده از رایانه؛
        • امکان استفاده از صوت، تصویر و چند رسانه‌ای؛
        • امکان تنوع‌بخشی به مباحث و گرایش‌ها بر اساس علاقة افراد؛
        • امکان مشارکت بیشتر فراگیران در فعالیت‌های علمی و آموزشی و در نتیجه ‏علاقه‌مندی آنها به مباحث...‏
    ‏1 _2) اولویت‌شناسی در رشتة علمی
    انسان، دارای عمری بسیار محدود و کوتاه است و تنها بخشی از این فرصت کوتاه خود ‏را می‌تواند به فراگیری دانش اختصاص دهد. بنا بر این، انسان عاقل باید به گونه‌ای ‏برنامه‌ریزی کند که حداکثر بهره‌برداری را از دوران فراگیری خود داشته باشد. امروزه، با ‏تنوع و تکثر رشته‌های علمی،‌ ضرورت این انتخاب، بیش از گذشته احساس می‌شود. در ‏حدیثی منسوب به امام علی - علیه السّلام - آمده است:‏
‏ العمر أقصَر مِن أن تُعلّم کُلَّ ما یحسن بک عِلمه ، فَتعلَّمِ الاهم فَالاهم.‏
عمر، کوتاه‌تر از آن است که هر آنچه دانستنش برای تو نیکو باشد را بیاموزی؛ پس به ‏ترتیب اهمیت بیاموز. ‏
    وقتی ویژگی‌های آموزش الکترونیکی را مورد بررسی قرار می‌دهیم، مشاهده می‌کنیم که ‏در آموزش الکترونیکی، امکان بیشتری برای رعایت اولویت‌ها وجود دارد. برخی از عوامل ‏فراهم‌ آورندة این امکان عبارتند از:‏
        • امکان انتخاب بیشتر برای فراگیر و مدیریت آموزشی بر اساس نیازها؛
        • امکان انعطاف برنامه‌ها با توجه به اولویت‌های تعریف شده؛
        • امکان ارزیابی دائم برنامه‌ها بر اساس میزان استقبال مخاطبان و نظرخواهی ‏ماشینی؛
        • پیوند آسان‌تر و بیشتر مراکز و فعالیت‌های علمی _ آموزشی با مراکز ‏صنعتی و کاری؛
        • عدم نیاز به صرف وقت برای فراگیری بسیاری از مباحث غیر ضروری، به ‏خاطر آسان بودن استفاده از بانک‌های اطلاعاتی و متون آماده.‏
    ‏1 – 3) گزینش بهترین استاد‏
    یکی دیگر از آداب فراگیری دانش، دقت در انتخاب بهترین استاد است. اسلام با ‏توجه به نقش تعیین کنندة معلم و مربی در فرآیند آموزش، به پیروان خود توصیه ‏می‌کند هر کسی را به عنوان معلم برنگزینند و عمر و گوش جان خود را در اختیار هر ‏نااهلی قرار ندهند. امام باقر - علیه السلام - در پاسخ به این پرسش که منظور از طعام ‏در آیه «فلینظر الإنسان إلى طعامهِ» چیست؟ فرمودند: ‏
    علمه الَّذی یاخذه عمن یاخذه.‏
    منظور، علمی است که فرا می‌گیرد، ببیند از چه کسی آن را می‌گیرد.‏
    در حدیث دیگری که از امام صادق علیه السّلام نقل شده آمده است : ‏
اُطلُبُوا العِلمَ مِن مَعدِنِ العِلمِ.‏ ‏ ‏
دانش را از معدن دانش بجویید. ‏
    آموزش الکترونیکی می‌تواند در تقویت این ادب اسلامی نیز مؤثر باشد. چرا که در این ‏شیوه فراگیران، حق و امکان بیشتری برای انتخاب اساتید دارند. برخی از عوامل این مزیت ‏عبارتند از: ‏
        • تکثر گرایی و دسترسی آسان به اساتید متعدد؛
        • عدم نیاز به حضور فیزیکی اساتید برجسته و در نتیجه امکان استفاده از آنان در ‏مراکز متعدد و پراکنده؛ ‏
        • محور بودن دانشجو در این شیوة آموزشی و تعیین‌کننده بودن بررسی و ‏انتخاب او؛
        • امکان مقایسه و ارزیابی دقیق اساتید با مراجعة‌ آسان به مراکز متعدد و استفاده ‏از ابزارهای دقیق سنجش؛
        • امکان نظارت بیشتر و دقیق‌تر ماشینی بر فعالیت‌ها و نتیجة کار اساتید از سوی ‏مدیریت آموزشی. ‏
    ‏1 – 4) فهم‌محوری و تفکر مداری
    هدف اصلی در فرآیند یادگیری، فهمیدن است. تجربه ثابت کرده است که تنها کسانی ‏موفق به پیشرفت علمی و نوآوری‌های سازنده شده‌اند که در هنگام تحصیل، همة مطالب را ‏به صورت کامل و دقیق فرا گرفته و از جمع‌آوری صرف برخی اصطلاحات و محفوظات ‏پرهیز کرده‌اند. در میان توصیه‌های پیشوایان اسلام در رابطه با آداب تعلم، توصیه‌هایی نیز ‏در این زمینه وجود دارد. امام علی - علیه السلام - در این رابطه ‌فرموده‌اند: ‏
رَحِمَ اللهُ امرَءً . . . یَتَعَلمُ لِلتفَقهِ والسَّدادِ.‏
خداوند رحمت کند کسی را که برای فهمیدن و استحکام می‌آموزد.‏
در روایت دیگری از آن حضرت چنین آمده است: ‏
ألا لا خَیرَ فی عِلمٍ لَیسَ فیهِ تَفَهُّمٌ.‏ ‏ ‏
    آگاه باشید در دانشی که در آن فهمیدن نباشد خیری نیست.‏
    یکی دیگر از مزایایی که می‌توان برای این شیوة‌ آموزشی برشمرد، این است که در ‏آموزش الکترونیکی،‌ زمینة بیشتری برای تفکر و فهم مطالب فراهم است و کسی که از این ‏شیوه بهره گیرد، می‌تواند امکانات آن را در خدمت فهم بیشتر و عمیق‌تر مطالب درسی قرار ‏دهد. زیرا در این شیوه:‏
    • ارائة آموزش‌ محدود به زمان خاصی نیست و در صورتی که فراگیر موفق به ‏حضور در زمان مقرر نشود، چیزی از مطالب کلاس از دست او نمی‌رود؛
    • در صورت عدم فهم کامل مطالب، امکان تکرار و بازبینی درس فراهم ‏است؛
    • ارتباط استاد با دانشجو، دو سویه و مستمر است؛
    • همیشه و در هر حال، امکان پرسش و پاسخ میان فراگیر و معلم فراهم ‏است؛
    • نظارت هوشمند و ماشینی، با بررسی دفعات و طول زمان توقف فراگیر در ‏هنگام مطالعة مطالب و شیوة پاسخ‌گویی او به پرسش‌ها، میزان فهم و مشارکت ‏تک‌تک فراگیران را کنترل می‌کند.‏
    ‏1 – 5) نوشتن و نگهداری نوشته‌ها
    یکی دیگر از روش‌های ارتقای سطح فراگیری، یادداشت‌برداری و نوشتن مطالب درسی ‏و علمی است. چنان که مطمئن‌ترین شیوه برای محافظت از محفوظات و دانسته‌ها و ‏پیش‌گیری از فراموشی و نابودی آنها نیز نگهداری مکتوب ذخایر علمی است. امام صادق ‏علیه السّلام در این باره می‌فرمایند: ‏
    اُکتُبوا فَإِنَّکُم لا تَحفَظونَ حَتّى تَکتُبوا.‏
بنویسید! چراکه شما حفظ نخواهید کرد مگر با نوشتن.‏
همان حضرت در جایی دیگر فرموده‌اند:‏
القَلبُ یَتَّکِلُ عَلَى الکِتابَةِ.‏
دل تکیه می‌کند بر نوشتن. ‏
در شیوة الکترونیکی، امکان بیشتری برای نوشتن و نگهداری نوشته‌ها وجود دارد. زیرا ‏در این شیوة‌ آموزشی:‏
    • ابزار فراگیری، همان ابزار نگارش است. و فراگیر می‌تواند با همان رایانه‌ای ‏که دروس را دریافت‌ می‌کند، یادداشت‌های خود را نیز بنگارد؛
    • سرعت ارائه و دریافت درس و میزان توقف در بین آن قابل تنظیم است. بنا ‏بر این، اگر کسی فرصت نکرد با سرعت کلاس، مطالب را بنویسد، می‌تواند سیر ‏درس را کندتر کند؛ ‏
    • بایگانی و طبقه‌بندی نوشته‌ها بسیار آسان‌تر است؛
    • جستجوی نوشته‌های گذشته و دست‌رسی به مطالب مورد نظر بسیار ‏سریع‌تر است؛
    • نگهداری نوشته‌ها نیازمند فضای فیزیکی نیست و جایی را اشغال ‏نمی‌کند؛
    • نوشته‌های هر فرد به آسانی قابل انتشار و استفاده و نقد دیگران است.‏
    دو پیشنهاد: ‏
    تا آنجا که نگارنده بررسی کرده، معمولا در نرم‌افزارهای مدیریت آموزش ‏‏(‏L.M.S‏)، کم‌تر به این نکته توجه شده است؛ لذا در نرم‌افزارهای موجود، این قابلیت، ‏به خوبی مورد استفاده قرار نگرفته است. بر همین اساس، پیشنهاد می‌شود در ‏طراحی‌های آینده دو نکته مورد توجه قرار گیرد تا امکان تقویت بیش از پیش فرایند ‏آموزشی و فراگیری در این شیوه فراهم آید: ‏
    ‏1. در همان محیط فراگیری، برای یادداشت برداری فراگیر، فضا و سهم قرار داده شود. ‏به این صورت که یکی از بخش‌های فعال نرم‌افزار مدیریت آموزشی در طول ارائة درس و ‏یا هنگام مطالعات فراگیر، قسمت یادداشت‌برداری باشد. در صورت فراهم بودن این امکان، ‏علاوه بر آسان شدن یادداشت‌برداری و عدم نیاز به محیط ویرایشی دیگر، حفظ و بایگانی ‏نوشته‌ها نیز به صورت منظم‌تر و مطمئن‌تری انجام خواهد گرفت. ‏
    ‏2. با توجه به ضریب پایین ایمنی در رایانه‌های شخصی و آشنا نبودن اکثر کاربران با ‏شیوه‌های مراقبت از اطلاعات و تهیة نسخه‌های پشتیبان، امکان ذخیره‌سازی نوشته‌های ‏فراگیران در ‏server‏ حفاظت شده وجود داشته باشد. این کار، به فراگیران اطمینان ‏می‌دهد که نوشته‌ها و آثار آنان، دارای ارزش بوده و برای همیشه محفوظ مانده و به درد ‏آنان خواهد خورد. ‏
    ‏ 1 – 6) استمرار و تداوم
    یکی دیگر از آداب و دستورالعمل‌های مطرح شده دربارة دانش‌جویی، اصل استمرار و ‏تداوم فراگیری است. کسی که واقعا به دنبال دانایی و داشتن توانایی‌های علمی است، در ‏هیچ شرایطی نباید خود را فارغ از تحصیل و فعالیت علمی بداند. در روایتی از امام علی - ‏علیه السّلام - در این باره آمده است: ‏
لا فِقهَ لِمَن لا یُدیمُ الدَّرسَ.‏
کسی که درس را ادامه نمی‌دهد، بهره‌ای از فهم دانش نخواهد داشت.‏
    امیر مؤمنان علیه السّلام در حدیث دیگری تأکید می‌کنند که یکی از وظایف فراگیر، ‏خسته نشدن از طلب دانش و زیاد ندانستن میزان دانایی خود است: ‏
عَلى المُتَعَلِّمِ أن یُدئِبَ نَفسَهُ فی طَلَبِ العِلمِ ، ولا یَمَلَّ مِن تَعَلُّمِهِ ، ولا ‏یَستَکثِرَ ما عَلِمَ.‏
    بر جویندة‌ علم است که خود را در راه به دست‌ آوردن دانش به سختی اندازد و از فراگیری ‏آن خسته نشود و هرگز آنچه را که می‌داند زیاد نشمرد.
    ‏ یکی دیگر از مزایای شیوة آموزش الکترونیکی این است که در این شیوه زمینة بیشتری ‏برای استمرار و تداوم فراگیری فراهم است. عوامل و شرایط فراوانی در این سیستم ‏وجود دارد که چنین امکانی را برای علاقه‌مندان فراهم می‌سازد. برخی از عوامل ‏زمینه‌ساز این مزیت عبارتند از:‌ ‏
    • عدم وابستگی به زمان و مکان خاص و در نتیجه امکان پی‌گیری ‏همیشگی دروس؛
    • امکان فراگیری با این شیوه در کنار مشاغل و فعالیت‌های دیگر؛
    • امکان ارتباط آسان دانش‌آموختگان با استادان و مرکز آموزشی پس از فراغت ‏از دورة تحصیلی؛
    • امکان برنامه‌ریزی مراکز آموزشی و اساتید برای آیندة دانش‌آموختگان و ‏تبادل پیام‌ها و متون علمی و استفاده از توانایی‌های طرفین؛
    • با توجه به عرضة‌ آسان و فراوان پرسش‌ها، نقدها و ایده‌های گوناگون، در ‏چنین محیطی هیچ‌گاه کسی خود را بی‌نیاز از دانستن نخواهد دانست.‏
    ‏1 – 7) بررسی و شناخت دیدگاه‌های گوناگون
    بر خلاف آنچه برخی تصور و یا ترویج می‌کنند، اسلام، آیین آزاداندیشی و انتخاب ‏آگاهانه است. این دین از انسان خواسته است که عقل و منطق را در همة مسائل و مراحل ‏زندگی مبنا قرار داده و فکر و عمل خود را بر آن اساس استوار کند. اساسا در این مکتب، ‏پیروی کورکورانه و بر اساس تقلید و تعصب، از کسی پذیرفته نیست. این مهم تنها در ‏صورتی تحقق پیدا می‌کند که هر فرد در هر زمینه‌ای بتواند آزادانه دیدگاه‌های موافق و ‏مخالف را بشنود و شخصا دربارة آنها تصمیم بگیرد. خداوند متعال در قرآن کریم به افرادی ‏که راه زندگی خود را بر این اساس انتخاب می‌کنند، مژدة‌ هدایت می‌دهد:‏
فَبَشِّر عِبادِ  الَّذینَ یَستَمِعونَ القَولَ فَیَتَبِعونَ أحسَنَهُ اُولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ اللهُ ‏واُولئِکَ هُم اُولُوا الأَلبابِ. (سوره زمر: 17 و 18)‏
    پس بشارت ده آن بندگانم را که سخنان را می‌شنوند و از بهترین آنها پیروی می‌کنند. ‏آنانند کسانی که خداوند هدایتشان کرده است و آنانند صاحبان خرد. ‏
امام علی علیه السّلام نیز مواجه شدن با دیدگاه‌های گوناگون را راهی برای تشخیص ‏خطاها دانسته‌اند:‏
    مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ عَرَفَ مَواقِعَ الخَطأَ.‏
    هر کس با نظرات گوناگون روبرو شود، جایگاه‌های خطا را می‌شناسد.‏
    حدیث مشهوری از امیر مؤمنان - علیه السلام - نیز بیان‌گر این نکته است که در نگاه ‏به افکار و نظرات گوناگون، باید فارغ از شخصیت گویندة آن، خود دیدگاه‌ها مورد بررسی ‏قرار داد:‏
    لا تَنظُر إلى مَن قالَ ، وانظُر إلى ما قالَ.‏
نگاه نکن چه کسی می‌گوید. ببین چه می‌گوید.‏
    این آزاداندیشی تا جایی است که در تعالیم اسلامی به مسلمانان توصیه شده است حرف ‏حق را حتی از مشرکان و کافران نیز بپذیرند. این توصیة ارزشمند، به بیان‌های گوناگونی در ‏لابلای متون دینی مطرح شده است. در یکی از این جملات نورانی، از امام علی - علیه ‏السلام - نقل شده است که آن حضرت فرموده‌اند: ‏
خُذُوا الحِکمَةَ ولَو مِنَ المُشرِکینَ.‏ ‏ ‏
حکمت را بگیرید ولو از مشرکان باشد.‏

با توجه به آنچه گفته شد مشخص می‌شود که نزدیک‌ترین شیوة آموزشی به تعالیم ‏اسلامی، شیوه‌ای است که در آن، امکان بیشتری برای اطلاع از دیدگاه‌های مختلفی که ‏دربارة موضوع مورد آموزش مطرح شده است وجود داشته باشد. به نظر می‌رسد از میان ‏شیوه‌های شناخته شدة آموزشی، استفاده از امکانات آموزش مجازی، بهترین شیوه برای ‏فراگیری همراه با شناخت همة‌ دیدگاه‌ها باشد؛ چرا که:‏
    • جریان آزاد اطلاعات،لازمةذاتی‌فناوری‌ارتباطات و اطلاعات است. بنا بر این، ‏در این شیوه، همیشه، زمینه برای شناخت افکار و نظرات گوناگون وجود دارد؛
    • با کوچک شدن جهان و فرو ریختن مرزها و محدودیت‌ها، امکان منع و یا ‏مخفی کردن دیدگاه مخالف وجود ندارد؛
    • دراین‌محیط،هرسخن‌وایده‌ای برای همیشه در معرض نقد همگانی است.‏
هشدار !‏
    با توجه به سوء استفادة فریب‌کاران از این فضای آزاد، دادن آگاهی‌های لازم در این ‏رابطه و مراقبت‌های ویژه از کودکان و اقشار آسیب‌پذیر، به عنوان یک ضرورت در این ‏شیوه باید مورد توجه قرار گیرد.‏
    ‏1 – 8) پرسشگری‏
    یکی از لوازم ذاتی کسب دانش، پرسیدن است. پرسش و پاسخ، علاوه بر آن که ‏نادانسته‌ها و ناشناخته‌ها را برطرف می‌کند، در تحکیم و تعمیق دانسته‌ها نیز بسیار مؤثر ‏است. این اصل نیز به عنوان یکی دیگر از آداب تعلم در تعالیم پیشوایان دین مطرح شده ‏است. در حدیثی به نقل از امام علی - علیه السّلام - آمده است: ‏
مَن سَأَلَ عَلِمَ.‏
آن که بپرسد بداند. ‏
امام باقر علیه السّلام نیز در روایتی در این باره چنین فرموده‌اند: ‏
ألا إنَّ مَفاتیحَ العِلمِ السُّؤالُ.‏
‏ آگاه باشید که کلید دانش، پرسش است.‏
    آموزش الکترونیکی، در این زمینه نیز می‌تواند تقویت کنندة فرایند یادگیری باشد. چرا ‏که در این شیوه امکاناتی در اختیار فراگیر قرار می‌گیرد که با استفاده از آن امکانات، وی ‏فرصت و جرأت بیشتری برای پرسیدن پرسش‌ها و ابهام‌های خود خواهد داشت. برخی از ‏این امکانات عبارتند از:‏
    • امکان استفاده از بانک پرسش‌ها و پاسخ‌ها و گرفتن پاسخ پرسش‌های ‏معمول که از قبل پیش‌بینی شده است؛
    • امکان طرح و ثبت پرسش در هر جای درس، بدون ایجاد وقفه در مسیر ‏کلاس و پراکندگی ذهن سایر فراگیران؛
    • امکان ثبت پرسش و پاسخ و استفادة همیشگی دیگران از پرسش‌های جدید؛
    • امکان طرح پرسش‌های خاص و محرمانه، بدون جلب نظر دیگران و ‏خجالت از نگاه آنان؛
    • امکان ایجاد زمینة آموزش مشارکتی با به بحث گذاشتن پاسخ‌های فراگیران ‏به پرسش‌های مطرح شده.‏
یک پیشنهاد:‏
    در بسیاری از نرم‌افزارهای مدیریت یادگیری (‏L.M.S‏)، تنها راه مطرح کردن پرسش‌ها ‏و گرفتن پاسخ آن، استفاده از پست الکترونیک است. به نظر می‌رسد با وجود پاسخ‌گو ‏بودن این شیوه، از آنجا که ارسال و دریافت ‏e-mail‏ نیازمند رجوع به سایت و یا نرم‌افزار ‏دیگری است، همین مقدار هم مانعی بر سر راه طرح همة پرسش‌ها و اطلاع سریع از پاسخ ‏آنها خواهد بود. پس بهتر است با توجه به نقش مؤثر پرسش و پاسخ در کیفیت یادگیری، ‏فرایند طرح پرسش‌ها و دریافت پاسخ‌ها به گونه‌ای طراحی شود که این کار در همان ‏محیط و نرم‌افزار آموزشی با آسان‌ترین شیوه امکان‌پذیر باشد و نیازی به استفاده از سایر ‏نرم‌افزارها و حتی پست الکترونیک نیز احساس نشود. ‏
    ‏1 – 9) پرهیز از خجالت
    یکی از موانعی که فرایند یادگیری را کند و یا حتی متوقف می‌کند، شرم و حیا از ‏آموختن و یا پرسیدن است. بسیاری از افراد به خاطر ویژگی‌های شخصیتی و یا در نظر ‏گرفتن شأن و موقعیت اجتماعی خود، زیر بار نشستن در کلاس درس و یا پرسیدن ابهام و ‏ندانسته‌های خود نمی‌روند. این امر باعث می‌شود با وجود علاقه‌ای که به دانستن و ‏فراگیری دارند، از خیر آن بگذرند و خود را از آن محروم سازند. این در حالی است که این ‏شرم و حیا، امری مذموم و نابجا بوده و انسان را از فواید و کمالات زیادی محروم می کند. ‏امام علی - علیه السّلام - بر اساس نقلی از حدیث ذیل، حتی برای دانشمندان نیز چنین ‏ملاحظاتی را روا ندانسته‌اند: ‏
    لا یَستَحیِی (العالِمُ) إذا لَم یَعلَم أن یَتَعَلَّمَ
هر گاه فرد دانایی چیزی را ندانست، از فراگیری آن خجالت نکشد.‏
امام باقر - علیه السّلام - نیز در این باره فرموده‌اند: ‏
سَل ولا تَستَنکِف ولا تَستَحیِی؛ فَإِنَّ هذَا العِلمَ لایَتَعَلَّمُهُ مُستَکبِرٌ ولا ‏مُستَحییٍ.‏
بپرس و خودداری نکن و خجالت نکش. چرا که فرد متکبر و فرد کم‌رو این علم را فرا نمی‌گیرد.‏
    اما به هر حال این مشکل، در بسیاری از مواقع، فراگیران و نیازمندان به فراگیری را در ‏سطوح مختلف تهدید می‌کند و رهایی کامل از آن بسیار دشوار است. بنا بر این باید به ‏دنبال راه حل‌هایی بود که بتوان به وسیلة آنها، نقش بازدارندگی شرم و حیا در برابر ‏یادگیری را کاهش داد. به نظر می‌رسد آموزش الکترونیکی به خاطر ویژگی‌های خاصش، ‏می‌تواند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشد و این مشکل را به حداقل برساند. زیرا در ‏این شیوه:‏
    • امکان ناشناخته ماندن فراگیر و یا استفاده از نام مستعار وجود دارد؛‏
    • عدم مواجهة حضوری فراگیر با استاد، به او امکان در نظر نگرفتن ‏موقعیت و شأن اجتماعی را می‌دهد؛
    • امکان طرح پرسش محرمانه و یا بدون نام، ناگفته‌ای را باقی نمی‌گذارد؛
    • با فراهم شدن امکان فراگیری برای همة‌ اقشار و طبقات و شرکت افراد ‏دارای‌موقعیت‌وشأن اجتماعی،خودبه‌خود،مشارکت‌همگان،عادی‌وآسان می‌شود.‏
‏1 – 10) انتخاب زمان مناسب
    یکی دیگر از نکاتی که رعایت آن می‌تواند سطح کیفی آموزش و فراگیری را ارتقا دهد، ‏انتخاب زمان مناسب و بانشاط برای فراگیری است. ذهن انسان برای دریافت کامل و دقیق ‏مطالب آموزشی نیازمند آمادگی و کشش است. بر همین اساس، دقت در این رابطه و توجه ‏به آمادگی و نشاط فکری، به عنوان یکی دیگر از آداب تعلم در اسلام مطرح شده است. در ‏برخی از متون دینی، توصیه‌هایی نسبت به اختصاص بهترین اوقات شبانه‌روز به ‏فعالیت‌های علمی وارد شده که به عنوان نمونه می‌توان به حدیثی از پیامبر اکرم - - صلّى ‏الله علیه و آله - در این باره اشاره کرد. آن حضرت می‌فرمایند: ‏
اُغدوا فی طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّ الغُدُوَّ بَرَکَةٌ ونَجاحٌ.‏
صبحگاهان به دنبال دانش بروید که صبحگاه مایة برکت و موفقیت است.‏
    در برخی دیگر از توصیه‌های پیشوایان اسلام، اصولی کلی دربارة برنامه‌ریزی و تنظیم ‏وقت بیان شده است که به عنوان نمونه می‌توان به این دستورالعمل زیبای امام علی - علیه ‏السلام - اشاره کرد:‏
ان للقلوب شهوة و اقبالا و ادبارا، فأتوها من قِبل شهوتها و اقبالها؛ فان ‏القلب اذا اکره عمی.‏
    دل‌ها هم میل و رغبت دارند و هم بی‌میلی. پس با آنها از جنبة میل و رغبتشان روبرو ‏شوید. چرا که وقتی دل با اجبار و فشار مواجه گردد کور می‌شود.‏
امکانات فراوان شبکة اینترنت، این فرصت را ایجاد می‌کند که در شیوة‌ آموزش ‏الکترونیکی ظرفیت بیشتری برای انتخاب زمان مناسب و زنده وجود داشته باشد. چرا که:‏
    • اکثر برنامه‌های آن دارای زمان خاص نبوده و فراگیر می‌تواند آن را با ‏بهترین اوقات خود تنظیم کند؛
    • به علت کثرت و تنوع برنامه‌ها، در برنامه‌های زمان‌دار نیز امکان انتخاب ‏بیشتری وجود دارد.‏
‏ ‏
‏2. آداب یاددهی و تعلیم

    همان گونه که پیش از این اشاره شد، نکات و توصیه‌هایی که در تعالیم اسلامی به ‏معلمان و سازمان‌های آموزشی ارائه شده تا در کار آموزشی خود موفق‌تر باشند، به عنوان ‏آداب تعلیم در اسلام مطرح و جمع‌آوری شده است. در این بخش تلاش خواهیم کرد تا با ‏بررسی مقایسه‌ای ویژگی‌های آموزش الکترونیکی، آن دسته از آداب تعلیم که با به کار ‏گیری این شیوة نوین، تقویت شده و امکان تحقق بیشتری پیدا می‌کنند را برشماریم.‏

    ‏2 – 1) تسلط علمی کامل بر مطلب
    شرط اساسی برای به عهده گرفتن هر مسئولیتی، توانایی انجام آن کار و تسلط بر ‏روش‌ها و اصول آن کار است. اما در پذیرفتن مسئولیت خطیر آموزش که با فکر و ‏گران‌بهاترین دوران زندگی دیگران سر و کار دارد، دارا بودن این شرط ضروری‌تر است. بر ‏همین اساس، در تعالیم اسلامی، به کسانی که می‌خواهند در جایگاه معلمی قرار گیرند ‏توصیه شده است ابتدا خود بر آنچه می‌خواهند به دیگران یاد دهند احاطه یابند و سپس در ‏این جایگاه قرار گیرند. امام علی - علیه‌ السلام - در این رابطه می‌فرمایند: ‏
لاتخبر بما لم‌تحط به علما.‏
از آنچه که به دانش آن احاطه نداری خبر نده.‏
در جای دیگری از آن حضرت نقل شده که فرمودند:‏
دع القول فی ما لاتعرف.‏
سخن گفتن دربارة آنچه که نسبت به آن شناخت نداری را رها کن.‏
امام باقر (علیه السلام) نیز در پاسخ به این پرسش که حق خداوند بر بندگان چیست، ‏فرموده‌اند:‏
أن یقولوا مایعلمون و یقفوا عند ما لایعلمون.‏
‏(حق خداوند بر مردم) این است که آنچه می‌دانند را بگویند و آنجا که نمی‌دانند توقف کنند.‏
    به علت شرایط ویژه‌ای که در آموزش الکترونیکی وجود دارد،‌ معلمی که بر موضوع ‏آموزشی خود تسلط کافی نداشته باشد، امکان بقا در این سیستم آموزشی را نخواهد داشت. ‏زیرا در این شیوه:‏
    • معلم، همیشه در معرض پرسش و نقد عمومی است؛
    • معلم، همیشه در معرض مقایسه و رقابت با دیگران است؛
    • ارزیابی معلم از سوی مدیریت آموزشی بسیار آسان‌تر است؛
    • محوریت و انتخاب با فراگیر است. بنا بر این، همیشه بهترین‌ها برگزیده ‏خواهند شد.‏

        ‏2 – 2) نگاه عادلانه به جویندگان دانش‏
    یکی از وظایفی که در نگاهی محدود به عهدة معلمان و در نگاهی کلان به عهدة ‏سازمان‌های آموزشی و برنامه‌ریزان فرهنگی جامعه است، برخورد عادلانه با فراگیران و همة ‏علاقه‌مندان به فراگیری در سطح جامعه است. مصادیق این برخورد عادلانه، از نوع نگاه و ‏تشویق و تنبیه در یک کلاس کوچک تا فراهم‌سازی امکانات آموزشی مناسب برای همة ‏اقشار و مناطق جامعه، گسترده و متفاوت است. در میان تعالیم اسلامی، دستورات و ‏توصیه‌هایی وجود دارد که نشان‌گر گوشه‌ای از اهتمام و توجه پیشوایان بزرگ این دین ‏عدالت‌گستر نسبت به این مسأله است. پیامبر اکرم - صلّى الله علیه و آله - دربارة معلمی ‏که نسبت به یک فراگیر محروم و خاص بی‌توجهی کند فرموده‌اند: ‏
    ‏ أبعَدُ الخَلقِ مِنَ اللهِ رَجُلانِ : رَجُلٌ یُجالِسُ الاُمَراءَ فَما قالوا مِن جَورٍ صَدَّقهُم ‏عَلَیهِ ، ومُعَلِّمُ الصِّبیانِ لا یُواسی بَینَهُم ولا یُراقِبُ اللهَ فِی الیَتیمِ.‏
‏ دورترین بندگان به خدا دو گروهند: یکی فردی که با فرمانروایان می‌نشیند و هر سخن ‏ستم‌آمیزی که آنها می‌گویند تصدیقشان می‌کند و دیگری معلم کودکان که میان آنها به ‏عدالت رفتار نمی‌کند و دربارة یتیم خداوند را در نظر نمی‌گیرد. ‏
‏ امام صادق علیه السّلام نیز در تفسیر آیة : «و لا تُصعر خدک لِلنّاسِ»، نگاه یکسان ‏به علاقه‌مندان به فراگیری را به عنوان یکی از اصول تعلیم و تربیت برمی‌شمرده و ‏فرموده‌اند: ‏
لِیَکُنِ النّاسُ عِندَکَ فِی العِلمِ سَواءً.‏
همة مردم باید در زمینة‌ دانش در نزد تو یکسان باشند‏
گسترش آموزش‌های الکترونیکی و فراهم شدن دست‌رسی همة اقشار جامعه به این ‏امکان، گامی بزرگ در جهت عدالت اجتماعی در زمینة آموزش و جلوگیری از برخورد ‏دوگانه با فراگیران است. از میان عوامل متعددی که این مزیت را برای این شیوة آموزشی ‏فراهم می‌آورند، می‌توان به این موارد اشاره کرد:‏
    • دست‌رسی یکسان مناطق محروم و مناطق برخوردار به بهترین اساتید و ‏امکانات آموزشی؛
    • کاهش هزینه‌های تحصیل و قدرت یافتن اقشار محروم برای پرداخت آن؛
    • یکسان بودن میزان بهره‌برداری فراگیران از وقت و نگاه استاد و دیگر ‏امکانات آموزشی؛
    • نظام‌مند شدن شیوة برخورد با دانشجویان و ارزیابی آنان و کم شدن تأثیر ‏ملاک‌های غیر علمی.‏

‏2 – 3) انعطاف و مدارا ‏
    یکی دیگر از آدابی که به عنوان توصیة پیشوایان دین اسلام به معلمان مطرح شده است، ‏نرمی و مدارا و پرهیز از سخت‌گیری و تکلف است. در این بخش به چند حدیث زیبا در ‏این رابطه اشاره می‌کنیم. پیامبر بزرگوار خدا در این رابطه فرموده‌اند:‏
عَلِّموا ویَسِّروا ولاتُعَسِّروا.‏ ‏ ‏
آموزش دهید و آسان بگیرید و سخت‌گیری نکنید.‏
آن حضرت در جایی دیگر، این توصیه را هم به معلمان و هم به فراگیران ارائه ‏فرموده‌اند تا محیط دانش، محیطی آرام و دل‌پذیر باشد:‏
لینوا لِمَن تُعَلِّمونَ ولِمَن تَتَعَلَّمونَ مِنهُ.‏
با کسانی که به آنها آموزش می‌دهید و کسانی که از آنها فرا می‌گیرید با نرمی و ملایمت ‏برخورد کنید.‏
در روایتی دیگر از آن حضرت که مظهر مهربانی و لطف خداوند متعال بوده‌اند، نقل ‏شده که ایشان خود را معلمی آسان‌گیر می‌دانسته‌اند:‏
إنَّ اللهَ لَم‌یَبعَثنی مُعَنِّتًا ولا مُتَعَنِّتًا، ولکِن بَعَثَنی مُعَلِّمًا مُیَسِّرًا.‏
خداوند مرا نفرستاد تا بر خود و دیگران سخت‌گیری کنم؛ بلکه مرا به عنوان معلمی آسان‌گیر ‏مبعوث کرد.‏
    اگر چه داشتن روحیة نرمی و مدارا و تحمل نارسایی‌های فراگیران، کاملا بسته به ‏روحیات معلم است؛ ولی از آنجا که شرایط و عوامل خارجی می‌تواند در ایجاد زمینه برای ‏اجرای این اصل اسلامی مؤثر باشد، می‌توانیم میزان تأثیر شیوه‌های مختلف آموزشی در این ‏زمینه را مورد بررسی قرار دهیم. با نگاهی دقیق به شیوه‌های گوناگون آموزشی به این نتیجه ‏می‌رسیم که در آموزش الکترونیکی، امکان انعطاف و مدارای بیشتری با فراگیران وجود ‏دارد. زیرا در این شیوه:‏
    • سرعت سیر دروس، با توجه به استعداد و شرایط هر فراگیر قابل تغییر و ‏تنظیم است؛
    • امکان تکرار مباحث، بدون اتلاف وقت سایر فراگیران وجود دارد؛
    • مدیریت آموزشی می‌تواند نقش بیشتری در جلوگیری از سخت‌گیری‌های ‏سلیقه‌ای داشته باشد؛


‏2 – 4) طبقه‌بندی مخاطبان ‏
    از آنجا که میزان آگاهی و ظرفیت افراد، با هم متفاوت است، مطالب و آموزش‌هایی که ‏در اختیار دیگران قرار می‌گیرد نیز باید حساب‌شده و با توجه به سطح مخاطب، تنظیم و ‏ارائه گردد. البته این بدان معنا نیست که دانستن و دانش، منحصر به گروهی خاص باشد؛ ‏بلکه دانستن عمیق بسیاری از مسائل، نیازمند داشتن آگاهی‌های قبلی و کسب برخی ‏مقدمات است. بسیاری از علوم صحیح و مفید، اگر بدون وجود شرایط و پیش‌نیازهایشان ‏ارائه شوند، نه تنها مفید نیستند؛ بلکه چه بسا موجبات سردرگمی و حیرت فراگیران را ‏فراهم آورند. بنا بر این، همیشه معلمان باید ضمن شناخت دقیق شرایط و ویژگی‌های ‏مخاطبانشان، آنها را دسته‌بندی و طبقه‌بندی کنند و مطالب را برای هر دسته و طبقه‌ای ‏متناسب با همان گروه مطرح سازند. در این زمینه توصیه‌های فراوانی در احادیث اسلامی ‏وارد شده که برخی از آنها را در اینجا ذکر می‌کنیم. پیامبر اکرم- صلّى الله علیه و آله - در ‏این باره فرموده‌اند: ‏

‎ ‎إنَّ عیسَى بنَ مَریَمَ علیه السّلام قامَ فی بَنی إسرائیلَ، فَقالَ: یا بَنی ‏إسرائیلَ، لا تُحَدِّثوا بِالحِکمَةِ الجُهّالَ فَتَظلِموها، ولا تَمنَعوها أهلَها ‏فَتَظلِموهُم.‏
عیسی بن مریم در میان بنی‌اسرائیل برخاست و گفت: ای فرزندان اسرائیل! از حکمت ‏برای نادانان سخن مگویید که این کار ستمی است بر حکمت، و آن را از اهلش منع نکنید ‏که این کار ستمی بر آنان است.‏
از امام علی - علیه السّلام - نیز در این رابطه چنین نقل شده است: ‏
واضِعُ العِلمِ عِندَ غَیرِ أهلِهِ ظالِمٌ لَهُ.‏
کسی که دانش را نزد غیر اهلش قرار دهد، بر دانش ستم کرده است.‏
همان حضرت در جای دیگر چنین فرموده‌اند:‏
‏ لَیسَ کُلُّ العِلمِ یَستَطیعُ صاحِبُ العِلمِ أن یُفَسِّرَهُ لِکُلِّ النّاسِ لِأَنَّ مِنهُمُ ‏القَوِیَّ والضَّعیفَ ، ولِأَنَّ مِنهُ ما یُطاقُ حَملُهُ ومِنهُ ما لا یُطاقُ حَملُهُ.‏ ‏ ‏
‏ صاحب دانش نمی‌تواند هر علمی را برای همة مردم تفسیر کند، چرا که برخی از مردم ‏قوی و برخی ضعیفند و برخی از علوم در حد طاقت مردم است و برخی از علوم برای مردم قابل ‏تحمل نیست.‏
امام سجاد - علیه السلام – نیز هنگامی که حقوق افراد مختلف را برمی‌شمارند، رعایت ‏این اصل را به عنوان حقی برای فراگیر مطرح می‌فرمایند: ‏
‏ أما حق المستنصح: فان‌ حقه أن ... تکلمه من الکلام بما یطیقه عقله؛ فان ‏لکل عقل طبقة من الکلام یعرفه و یجتنبه.‏
‏ و اما حق نصیحت‌جو این است که ... سخنانی برای او بگویی که عقل او طاقت آن را ‏داشته باشد؛ چرا که برای هر عقلی، درجه‌ای خاص از سخنان، قابل شناخت و اجتناب است.‏
در آموزش الکترونیکی ابزارهایی در اختیار معلمان و مؤسسات آموزشی قرار می‌گیرد ‏که با استفاده از آن ابزارها، امکان بیشتری برای طبقه‌بندی مخاطبان وجود دارد. برخی از ‏این ابزارها عبارتند از:‏
    • امکان ارزیابی داوطلبان و تعیین نوع دست‌رسی آنان؛
    • امکان تعیین محدودیت‌های خاص برای هر طبقه از فراگیران؛
    • امکان قرار دادن پیش‌نیازهای علمی، مطالعاتی و عملی برای دست‌یابی به ‏برخی از متون و دروس؛
    • امکان نظارت دقیق و هوشمند ماشینی بر شایستگی‌ها و رعایت شرایط ‏هر فرد.‏
یک پیشنهاد:‏
    ‏ معمولا در پایگاه‌هایی که به آموزش الکترونیکی اختصاص یافته‌اند، کلیة متون و دروس ‏آموزشی در دست‌رس همة اعضا می‌باشد و شرط علمی و پیش‌نیاز درسی خاصی برای ‏ارائة آنها در نظر گرفته نمی‌شود. با توجه به لزوم در نظر گرفتن ظرفیت‌ها و شرایط افراد، ‏بهتر است متون و دروس خاص، برای همگان قابل دسترسی نبوده و تنها با گذراندن ‏پیش‌نیازها به کاربر اجازة دست‌رسی به مطالب جدید داده شود.‏

‏2 – 5) آموزش رایگان‏
    یکی دیگر از نکاتی که در منابع اسلامی به عنوان توصیة اسلام در زمینة آموزش مطرح ‏شده، تلاش برای رایگان کردن آموزش و مبارزه با طبقاتی شدن علم و دانش است. اگر چه ‏معلمان باید به بهترین شیوه از نظر مالی تأمین شوند؛ ولی هرگز نباید در اختیار قرار دادن ‏دانایی، مشروط به گرفتن پول و آمیخته با مسائل مالی گردد. از رسول اکرم - صلّى الله علیه ‏و آله - در این باره چنین نقل شده است: ‏
مَکتوبٌ فِی الکِتابِ الأَوَّلِ: یَابنَ آدَمَ ، عَلِّم مَجّانًا کَما عُلِّمتَ مَجّانًا.‏ ‏ ‏
در کتاب آسمانی ابتدایی نوشته شده است: ای فرزند آدم! همان گونه که رایگان ‏فراگرفتی، رایگان نیز آموزش بده.‏
    از حضرت عیسى - علیه السّلام ـ نیز روایت شده که به حوارِیان خود که می‌بایست ‏وظیفة خطیر معلمی مردم را پس از آن حضرت بر عهده بگیرند چنین توصیه می‌کرده‌اند: ‏
لا تَأخُذوا مِمَّن تُعَلِّمونَ مِنَ الأَجرِ إلّا مِثلَ الَّذی أعطَیتُمونی.‏
از کسانی که به آنان آموزش می‌دهید مزدی نگیرید مگر مانند مزدی که به من ‌داده‌اید.‏
    در شرایط امروز و با توجه به هزینه‌های سنگین آموزش، محقق ساختن آموزش رایگان ‏برای اقشار مختلف جامعه کاری بسیار دشوار است. این شرایط، دولت‌ها و مراکز آموزشی ‏را به فکر پیدا کردن راه‌هایی برای ارزان‌تر کردن آموزش انداخته است. یکی از راه‌هایی که ‏در حال حاضر به عنوان کم‌هزینه‌ترین و در عین حال پربازده‌ترین شیوه‌های آموزشی ‏شناخته شده، آموزش الکترونیکی می‌باشد. چرا که در آموزش الکترونیکی، شرایط و ‏زمینه‌های زیادی برای نزدیک شدن به آموزش عمومی رایگان وجود دارد. برخی از این ‏زمینه‌ها عبارتند از: ‏
    • کاهش شدید هزینه‌های آموزشی؛
    • عدم نیاز به هزینه‌های جانبی؛ مانند: ساختمان، ایاب و ذهاب، خوابگاه و ‏تغذیه؛
    • امکان برگزاری کلاس و دوره‌های آموزشی برای افراد علاقه‌مند، بدون ‏نیاز به سرمایه‌گذاری و تشکیلات کلان؛
    • افزایش زمینة رقابت مراکز آموزشی و فرهنگی.‏

ب. نگرانی‌ها و ضرورت‌ها
‏     از آنجا که هدف ما در این نوشتار، نقد و بررسی نقاط مثبت و منفی موضوع بود، لازم ‏است علاوه بر نقاط قوت، در صورتی که بهره‌گیری از این شیوه، پیامدهای منفی و یا ‏مشکلاتی را نیز به همراه داشته باشد، این موارد نیز ذکر شود. با مروری اجمالی بر شرایط ‏و ویژگی‌های آموزش مجازی و مقایسة‌ آن با اصول و آدابی که در اسلام برای آموزش و ‏فراگیری بیان شده است، به این نتیجه می‌رسیم که در مورد پاسخ‌گویی این شیوه در تحقق ‏برخی از آداب تعلیم و تعلم نگرانی‌هایی وجود دارد. چرا که استفاده از رایانه و اقتضائات ‏شبکة اینترنت، عمل به برخی از این آداب را با موانع و مشکلاتی مواجه می‌سازد که ‏بی‌توجهی به آنها و مرعوب شدن در برابر این فناوری، می‌تواند خسارت‌های ‏جبران‌ناپذیری را در پی داشته باشد. پس ضرورت دارد ضمن توجه به این نکات، برای ‏رفع این نگرانی‌ها برنامه‌ریزی و چاره‌اندیشی شود. در این بخش، ضمن برشمردن برخی از ‏آداب تعلیم و تعلم، به بررسی برخی از نگرانی‌هایی که در رابطه با هر یک از آنها به وجود ‏می‌آید می‌پردازیم.‏

‏1) فراغت و تمرکز فراگیر‏
    یکی از آدابی که رعایت آن در موفقیت فراگیر بسیار مؤثر است و در این شیوه می‌تواند ‏مورد تهدید قرار گیرد، لزوم فراغت فراگیر از امور دیگر و متمرکز شدن ذهن او نسبت به ‏فراگیری است. در مورد اهمیت این مسأله، تأکیدهای زیادی در متون اسلامی وجود دارد. ‏به عنوان نمونه، در حدیثی از پیامبر اکرم - صلّى الله علیه و آله- وارد شده که آن حضرت ‏فرمودند: ‏
مِن وَصِیَّةِ الخِضرِ لِموسى علیهما السّلام : یا موسى، تَفَرَّغ لِلعِلمِ إن کُنتَ ‏تُریدُهُ ، فَإِنَّمَا العِلمُ لِمَن یَفرُغُ لَهُ.‏
از وصیت‌های خضر به موسی علیهما السلام: ای موسی! اگر دانش را می‌خواهی، خود را ‏برای علم فارغ کن؛ چرا که دانش، تنها برای کسی است که خود را برای آن فارغ می‌کند.‏
در حدیث دیگری از امام زین‌العابدین - علیه السّلام – نقل شده که آن حضرت، تمرکز ‏و فراغت را به عنوان حق دانش بر انسان مطرح کرده‌اند: ‏
حَقُّ العِلمِ أن تُفَرِّغَ لَهُ قَلبَکَ ، وتُحَضِّرَ ذِهنَکَ ، وتُذَکِّرَ لَهُ سَمعَکَ ، وتَشتَحِذَ ‏لَهُ فِطنَتَکَ ؛ بِسَترِ اللَّذّاتِ ورَفضِ الشَّهَواتِ.‏
حق علم این است که دلت را برای آن فارغ، ذهنت را برای آن حاضر، گوشت را برای آن متذکر و ‏هوشت را برای آن تیز کنی. و همة اینها با چشم‌پوشی از لذت‌ها و کنار زدن شهوات میسر می‌شود.‏
اما آنچه موجب نگرانی‌ است، این است که در آموزش الکترونیکی به شیوة مرسوم، ‏عوامل متعددی موجب پراکندگی ذهنی فراگیر و خروج او از فضای علمی می‌شوند. برخی ‏از این عوامل عبارتند از:‏
    • آزاد بودن وقت فراگیر و امکان پرداختن او به فعالیت‌ها و مشاغل ‏گوناگون؛
    • امکان اختصاص اوقات غیر مفید به فراگیری؛
    • نگاه فراگیر به تحصیل به عنوان برنامة جنبی و دوم؛
    • حضور فراگیر در فضای شلوغ و متنوع شبکة‌ اینترنت؛
    • وجود جذابیت‌های کاذب و آلودگی‌های متعدد در شبکة اینترنت؛
    • گرایش روز افزون کاربری اینترنت به سمت سرگرمی و تفنن. ‏

چند پیشنهاد برای مقابله با این نگرانی
    • در نظر گرفتن ساعات متعدد و مشخص برای ارتباط مستقیم با استاد و انجام ‏حضور و غیاب در آن ساعات؛
    • افزایش برنامه‌های تعاملی و درخواست تمرین، تحقیق و مطالعات خاص از فراگیر، ‏همراه با نظارت بر این فعالیت‌ها؛
    • ارائة‌ آموزش‌های لازم و ارسال پیام‌های فرهنگی و تربیتی مداوم برای فراگیران در ‏رابطه با مدیریت زمان، تقویت اراده و دیگر ضرورت‌های حضور در شبکه؛
    • ایجاد شبکه‌های اینترانت و یا ارائة خطوط کنترل شدة اینترنت؛
    • افزایش جذابیت‌های داخلی و حاشیه‌ای دروس و طراحی سرگرمی‌های متناسب و ‏مربوط به آن.‏

‏2) ارتباط چهره به چهره و نزدیک فراگیر با استاد‏
    یکی دیگر از نکاتی که توجه به آن می‌تواند بازده آموزش را افزایش داده و اثرات آن را ‏‏_ به ویژه در زمینه‌های تربیتی و رفتاری _ به مراتب بیشتر و ماندگارتر کند، ارتباط مستقیم ‏میان معلم و فراگیر و حضوری و چهره به چهره بودن فرایند آموزش است. بر همین ‏اساس، پیشوایان اسلام، توصیه‌های گوناگونی را در زمینه‌های مختلف مطرح ساخته‌اند که ‏وجه مشترک همة آنها، تأکید بر حضوری بودن یادگیری و نقش مؤثر ارتباط مستقیم و ‏حضوری با اساتید و دانشمندان است. در روایتی از رسول اکرم - صلّى الله علیه و آله - ‏آمده است: ‏
خُذُوا العِلمَ مِن أفواهِ الرِّجالِ.‏
دانش را از دهان افراد بگیرید.‏
    اگر چه غرض اصلی از این جمله، تاکید بر غنیمت شمردن سخنان حکمت‌آمیز است، ‏ولی شاید بتوان ترجیح فراگیری مستقیم و زنده را نیز از آن استفاده کرد. یکی دیگر از ‏توصیه‌هایی که می‌تواند با این موضوع در ارتباط باشد، توصیه به نگاه کردن به چهرة ‏دانشمندان است. البته منظور از این توصیه‌، تأکید بر ارتباط نزدیک و مستقیم با اساتید و ‏چهره‌های علمی است. در حدیثی از پیامبر بزرگوار اسلام - صلی الله علیه و آله - آمده: ‏
النظر الی وجه العالم عبادة.‏
نگاه کردن به چهرة دانشمند عبادت است.‏
امام علی - علیه السلام – نیز مجالست و همنشینی با دانشمندان را موجب افزایش ‏دانایی دانسته‌اند:‏
جالس العلماء تزدد علما.‏
با دانشمندان همنشینی کن تا دانشت افزون گردد.‏
    این تأکیدات نشان‌دهندة نقش و اهمیت برخورد چهره به چهره و حضوری فراگیران با ‏معلمان و اساتید است. بر همین اساس، اگر در یک شیوة آموزشی این جنبه تضعیف شود ‏و یا مورد بی‌توجهی قرار گیرد، در واقع در عمل به یکی از آداب تعلیم و تعلم، کوتاهی ‏شده است. این مشکلی است که در آموزش الکترونیکی با آن مواجهیم. زیرا در این روش، ‏فراگیر از برکات محضر استاد و حضور در محیط علمی محروم است. این محرومیت به ‏سبب محدودیت‌هایی است در حال حاضر در این شیوة آموزشی وجود دارد. برخی از این ‏محدودیت‌ها عبارتند از: ‏
    • غیر حضوری بودن دورة‌ آموزشی؛
    • عدم انتقال کامل روحیات و اخلاق طرفین؛
    • عدم بهره‌گیری از الگوهای عملی و ارتباطات معنوی؛
    • محدودیت در زمینة آموزش‌های اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی؛
    • محدودیت در ایجاد تشکل‌های دانش‌آموزی و دانشجویی و فعالیت‌های ‏فوق برنامه حضوری.‏

 چند پیشنهاد برای مقابله با این نگرانی:‏
    • به کارگیری این شیوه به عنوان مکمل آموزش‌های سنتی و حضوری؛
    • گنجاندن مراحل حضوری در برنامه‌های آموزشی؛
    • حداکثر استفاده از صوت و تصویر استاد؛
    • ایجاد ارتباط مستقیم و زندة استاد با فراگیران؛
    • در نظر گرفتن ارتباطات غیر رسمی و غیر علمی میان اساتید و فراگیران؛
    • پیش‌بینی برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی قابل اجرا و پی‌گیری در شبکة ‏اینترنت؛
    • برگزاری‌برنامه‌های‌فرهنگی،تفریحی‌و ورزشی‌حضوری‌درمقاطع‌مختلف زمانی. ‏

‏ 3) اجتماع فراگیران و پرهیز از پراکندگی
    به دلیل اهمیت فراوان مسألة فراگیری و آموزش، پیشوایان دین، حتی در مورد شیوة ‏نشستن فراگیران در کلاس به گونه‌ای که موجب بیشتر شدن بازده و تأثیر آموزش ‌شود نیز ‏توصیه‌هایی را به پیروان خود ارائه داده‌اند. این ریزبینی و دقت، رمز موفقیت و پیشرفت ‏دین بزرگ اسلام بوده و خواهد بود. بر اساس این توصیه‌ها، یکی دیگر از آداب تعلیم و ‏تعلم، اجتماع، انسجام و تجمع فراگیران به صورت منظم و نزدیک به هم می‌باشد. رعایت ‏این اصل، علاوه بر آن که موجب نظم فکری استاد و فراگیران می‌شود، هم‌بستگی و روحیة ‏کار گروهی را نیز در میان آنان افزایش می‌دهد. از پیامبر اکرم - صلّى الله علیه و آله - در ‏این باره چنین نقل شده است: ‏
إذا جَلَستُم إلَى المُعَلِّمِ أو جَلَستُم فی مَجالِسِ العِلمِ فَادنوا ، ولیَجلِس ‏بَعضُکُم خَلفَ بَعضٍ ، ولا تَجلِسوا مُتَفَرِّقینَ کَما یَجلِسُ أهلُ الجاهِلِیَّةِ.‏
    هرگاه نزد معلم نشستید یا در مجلس علم بودید، به یکدیگر نزدیک شوید. و پشت سر ‏هم بنشینید. و آن گونه که اهل جاهلیت می‌نشینند پراکنده ننشینید.‏
اما متاسفانه آموزش الکترونیکی، به علت پراکندگی مکانی فراگیران، همبستگی، انسجام ‏و روحیة‌ اجتماعی آنان را کاهش می‌دهد. این پراکندگی مکانی و شرایط ویژة فراگیر در ‏این شیوه، مشکلاتی را در زمینة آموزش ایجاد کرده و بازده کار را پایین می‌آورد. برخی از ‏این مشکلات عبارتند از:‏
    • تنهایی فراگیر و عدم حضور او در جمع دوستان و افراد اجتماع؛
    • عدم احساس حضور و واکنش سایر فراگیران نسبت به مباحث و ‏موضوعات؛
    • وجود نداشتن عوامل تشویق‌کننده‌ای چون موفقیت و تحسین شدن در ‏میان جمع؛
    • دشوار بودن فعالیت‌های جمعی و گروهی.‏
    چند پیشنهاد برای مقابله با این نگرانی:‏
    • برگزاری بخشی از فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی به صورت حضوری؛
    • ایجاد فضا و زمینه‌سازی برای بحث، تبادل نظر و آشنایی فراگیران با ‏یکدیگر؛
    • مشخص شدن حضور و غیاب اعضای کلاس برای سایر فراگیران؛
    • تنظیم برنامه‌های درسی به صورت مشارکتی و زمینه‌سازی برای بحث و ‏گفت و گوی فراگیران در رابطه با مباحث درسی؛
    • تشکیل گروه‌های مختلف علمی، تحقیقاتی و فرهنگی - اجتماعی در ‏میان فراگیران و اختصاص امتیاز ویژه برای آن؛
    • عرضه و نمایش امتیازات، موفقیت‌ها و آثار فردی و گروهی فراگیران به ‏صورت عمومی.‏

‏4) تأکید بر آموزش عملی‏
آخرین توصیه‌ای که از پیشوایان معصوم اسلام در رابطه با آداب تعلیم و تعلم نقل و ‏ارتباط آن با آموزش الکترونیکی را بررسی می‌کنیم، تأکید آن بزرگواران بر لزوم همراهی ‏کار و دانش و تلازم علم و عمل است. در این تعالیم ارزشمند، عمل به دانش، موجب ‏افزایش و رشد علم دانسته شده است. امام علی - علیه السلام - در این باره فرموده‌اند:‏
ما زکا العلم بمثل العمل به.‏
دانش با هیج چیزی همانند عمل کردن به آن رشد نیافته است.‏
    اگر چه مقصود اصلی از این حدیث، تأکید بر عمل به دانسته‌های قبلی است، ولی شاید ‏بتوان از آن، لزوم عملی بودن آموزش را نیز استفاده کرد. در میان احادیث و متون اسلامی، ‏تأکیدات فراوانی دربارة ضرورت همراهی علم و عمل وجود دارد که در اینجا تنها به یک ‏روایت دیگر از امام علی - علیه السلام - بسنده می‌کنیم: ‏
أحسن العلم ما کان مع العمل.‏
بهترین دانش آن است که همراه با عمل باشد.‏
    این مسأله نیز یکی از نگرانی‌ها و دشواری‌هایی است که در آموزش‌های مبتنی بر وب با ‏آن مواجه می‌باشیم. از آنجا که آموزش الکترونیکی، آموزشی غیر حضوری است، در این ‏شیوه جنبه‌های عملی، مهارتی و الگوسازی آموزش که نیازمند حضور و ارتباط مستقیم ‏فراگیران با معلم است، به صورت کامل تأمین نمی‌شود. برخی از ویژگی‌های این روش که ‏در این رابطه می‌توان نام برد عبارتند از: ‏
    • خلاصه شدن دروس به مباحث نظری؛
    • وجود نداشتن آزمایشگاه و محیط کار عملی؛
    • عدم مشاهدة دقیق شگردها و مهارت‌های استاد (در علوم فنی و مهارتی)؛
    • عدم ارتباط مستقیم و نزدیک با الگوی عملی (در علوم رفتاری و ‏تربیتی).‏
چند پیشنهاد برای مقابله با این نگرانی:‏
    • درنظر گرفتن بخش‌هایی حضوری در دوره؛ ‏
    • ایجادمحیط‌شبیه‌سازی‌شده‌وتلفیق مباحث با تمرین و فعالیت‌های عملی؛
    • استفاده از چند رسانه‌ای و ارائة نمونه‌های داستانی وعملی.‏
    و سرانجام...‏
    در مجموع با توجه به آنچه گذشت، می‌توان نتیجه گرفت که آموزش الکترونیکی، بسیار ‏مفید و همراه با مزایای فراوانی است. البته همان گونه که ذکر شد، نگرانی‌ها و مشکلاتی ‏نیز در این روش وجود دارد که اکثرا قابل رفع و کنترل می‌باشند. و حتی اگر برای برخی از ‏این نگرانی‌ها در شرایط فعلی راه حلی وجود نداشته باشد، باز، مزایای این روش به حدی ‏است که آن مشکلات را پوشش داده و بهره‌گیری از این شیوه را کاری پسندیده و مفید ‏جلوه می‌دهد.‏
    اکنون که به این نتیجه رسیده‌ایم که استفاده از این ابزار، یکی از بهترین شیوه‌های ‏گسترش علوم و افزایش آگاهی بشر است، از همین فرصت استفاده کرده و توجه ‏دست‌اندرکاران این رشته را به نکته‌ای مهم جلب می‌کنم. اگر بناست این دست‌آورد بزرگ ‏در خدمت ارتقای دانش و فرهنگ جوامع انسانی قرار گیرد، برای این منظور باید در میان ‏انواع و اقسام علوم و معارف، لازم‌ترین و مهم‌ترین دانش‌ها در اولویت باشد. ممکن است ‏هر گروهی، دانش خاصی را به عنوان ضروری‌ترین دانش بشناسد؛ ولی واقیت این است که ‏هیچ دانشی مهم‌تر از شناخت حقیقت خویش و واقعیت‌های عمیق هستی نیست. امام علی ‏‏- علیه السّلام - در این باره فرموده‌اند: ‏
ألزَمُ العِلمِ بِکَ ما دَلَّکَ عَلى صَلاحِ دینِکَ وأبانَ لَکَ عَن فَسادِهِ.‏
لازم‌ترین دانش برای تو، دانشی است که تو را به صلاح دینت رهنمون شود و موجبات ‏فساد آن را برایت روشن گرداند.‏
این دانش، دانشی است که به انسان می‌فهماند از کجا آمده است، به کجا می‌رود و ‏آمدنش بهر چه بوده است. به‌تعبیرزیبایی‌که به امام علی (علیه السّلام)نسبت داده شده است: ‏
رَحِمَ اللهُ امرَأً عَلِمَ مِن أینَ وفی أینَ وإلى أینَ.‏
خداوند رحمت کند کسی را که بداند از کجا آمده است، در کجاست و به کجا خواهد رفت.‏
    رمز اهمیت این معرفت آن است که آدمی نسبت به آن مورد پرسش و بازخواست قرار ‏خواهد گرفت. شکی نیست که بر اساس ادعای همة ادیان الهی، انسان در رابطه با اعتقادات ‏مذهبی و رفتارهایش مورد محاسبه قرار می‌گیرد. پس، همان گونه که امام علی - علیه ‏السّلام - فرموده‌اند، لازم است همة ما نسبت به این موضوع حساس باشیم: ‏
أوجَبُ العِلمِ عَلَیکَ ما أنتَ مَسؤولٌ عَنِ العَمَلِ بِهِ.‏
واجب‌ترین دانش بر تو، آن است که به خاطر عمل به آن بازخواست خواهی شد.‏
    بنا بر این، با توجه به نقش مؤثر این شیوه در همگانی ساختن علوم و تأثیر مثبت ‏فرهنگ دینی در رشد افراد و اجتماع، لازم است در برنامه‌ریزی‌های آینده، استفاده از این ‏شیوه برای گسترش آموزش‌های دینی به عنوان یک اولویت در نظر گرفته شود.‏
یک امید و یک بشارت !‏
در پایان، بسیار علاقه‌مندم نکته‌ای ذوقی که همیشه به عنوان یک امید در دل اینجانب ‏وجود داشته _ و ذکر آن می‌تواند برای دیگر دست‌اندرکاران این فن نیز حرکت‌آفرین و ‏مایة افزایش جنبة‌ قدسی و عبادی کارشان باشد _ را ذکر کنم. این نکته را با ذکر این ‏مقدمات، تقدیم خوانندگان گرامی می‌کنم:‏
‏ آن گونه که از متون دینی برداشت می‌شود:‏

    • قیام و انقلاب موعود منتظر، انقلابی جهانی است.‏
    • این تحول جهانی با وسایل و اسبابی عادی انجام خواهد پذیرفت.‏
    • قیام جهانی، نیازمند پذیرش و استقبال جهانی است. و گر نه بر اساس ‏محاسبات عادی شکست خواهد خورد.‏
    • پذیرش جهانی، تنها در صورت وجود اطلاع و آگاهی جهانی نسبت به ‏حقانیت و حقایق این پیام محقق خواهد شد.‏
    • آگاهی همة‌ جهانیان، تنها در صورت وجود ابزارهایی جهانی برای فراگیری ‏و کسب آگاهی یکایک انسان‌ها تحقق خواهد یافت. ‏
    بر این اساس، امید است فناوری اطلاعات و تحولات بزرگی که در عرصة دانش، ‏معرفت و اطلاع‌رسانی در حال اتفاق افتادن است، ابزارهایی برای آگاهی جهانیان از معارف ‏و حقایق دینی باشد. در برخی از متون و منابع اسلامی نیز ، اشاره‌هایی به این نکته وجود ‏دارد. چنان که در روایتی از امام صادق - علیه السلام - نقل شده که مضمون آن، این است ‏که پیش از ظهور حضرت ولی‌عصر (عجل الله فرجه) فراگیری معارف اسلامی برای ‏همگان - حتی زنان در خانه‌ها - ممکن خواهد شد.‏ ‏. ‏
    با توجه به آنچه گفته شد، می‌توان ضمن ابراز امیدواری در مورد زمینه‌ساز بودن ‏آموزش‌های الکترونیکی، برای قیام مصلح جهانی، آغاز عصر ارتباطات و اطلاعات را ‏بشارتی برای آغاز عصر ظهور عدالت و حقیقت دانست.‏

کتابنامه:‏
‏1.‏ ابن ابی الحدید المعترلی,عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة ,قم, کتابخانه آیت الله ‏مرعشی,1404هـ .ق,20جلد در 10مجلد.‏
‏2.‏ ابن ابی جمهور احسائی؛عوالی اللآلی, انتشارات سیدالشهداء, قم: 1405 هـ .ق.‏
‏3.‏ ابن المبارک ؛الزهد. ‏
‏4.‏ ابن حنبل, احمد؛ مسند احمد, بیروت: دار صادر, (بی‌تا).‏
‏5.‏ آمدی,عبدالواحد بن محمد تمیمی؛غرر الحکم و دررالکلم,قم: دفتر تبلیغات ‏اسلامی حوزه علمیه,1366. ‏
‏6.‏ امیرالمومنین علی(ع), نهج‌البلاغة, شرح استاد مکارم شیرازی, هفتم, قم: ‏موسسه مطبوعاتی هدف, 1367.‏
‏7.‏ برقی,احمد بن محمد خالد؛ المحاسن, چ دوم, قم:دارالکتب الإسلامیه,1371. ‏
‏8.‏ بغدادی ،ابی بکر احمد بن خطیب؛ تاریخ بغداد او مدینه السلام , تحقیق: ‏مصطفی عبدالقادر عطا,بیروت:دارالکتب العلمیه,14جلد.‏
‏9.‏ حرانی,حسن بن شعبه؛ تحف العقول, چ دوم , قم: انتشارات اسلامی وابسته به ‏جامعه مدرسین حوزه علمیه, 1404. ‏
‏10.‏ خزاز قمی,علی بن محمد؛ کفایه الأثر فی النص علی الائمه الإثنی ‏عشر,قم:بیدار,1401هـ .ق.‏
‏11.‏ زید الزراد و دیگران,الاُصول الستّة عشر (أصل زید الزرّاد) , چ هشتم,قم :دار ‏الشبستری,1363.‏
‏12.‏ شهید ثانی,منیه المرید فی ادب المفید و المستفید, تحقیق: رضا مختاری, ‏قم:دفتر تبلیغات اسلامی, 1368.‏
‏13.‏ صدوق,التوحید, چ دوم, قم:جامعه مدرسین حوزه علمیه, 1398 هـ .ق. ‏
‏14.‏ صدوق,الخصال,چ دوم, قم:جامعه مدرسین حوزه علمیه, 1403 هـ .ق.‏
‏15.‏ صدوق,الفقیه,چ سوم,قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه ‏علمیه,1413.‏
‏16.‏ صدوق,علل الشرایع,قم:مکتبه الداوری, 1386هـ .ش.‏
‏17.‏ الطبرانی,سلیمان بن احمدبن ایوب اللخمی؛ المعجم الأوسط ,تحقیق :ابراهیم ‏الحسینی,0(بی جا):دارالحرمین,(بی تا),9جلد.‏
‏18.‏ الطبرسی؛ ابوالفضل علی, مشکاه الانوار, دوم, نجف: المکتبه الحیدریه, 1385.‏
‏19.‏ عبدالرزاق گیلانی, مصباح الشریعه, موسسه الأعلمی للمطبوعات.‏
‏20.‏ فتال نیشابوری, محمد بن حسن؛ روضه الواعظین,قم:رضی. ‏
‏21.‏ کلینی, الکافی,چ 4,تهران: دارالکتب الإسلامیه,1365هـ .ش. ‏
‏22.‏ متقی الهندی, کنزالعمّال, تحقیق :شیخ بکری حیانی وشیخ صفوه ‏السقا,لبنان:موسسه الرساله,(بی تا),16جلد
‏23.‏ مجلسی, محمدباقر؛بحارالانوار, بیروت:الوفاء,1404 هـ .ق.‏
‏24.‏ محمدی ری شهری, محمد؛ العلم و الحکمه فی کتاب و السنه, قم: دلر الحدیث, (بی‌تا).‏
‏25.‏ ؛ میزان الحکمه, قم: دار الحدیث, 1377.‏
‏26.‏ مسلم بن حجاج النیسابوری, صحیح مسلم, بیروت: دار الفکر, (بی‌تا).‏

 

 
نویسنده:
کلمات کلیدی
یادگیری الکترونیکی آداب تعلیم و تعلم آموزش مدیریت آموزشی دانشگاه مجازی

مسیر فناوری اطلاعات کلیه حقوق مادی و معنوی برای نویسنده محفوظ است.

پشتیبانی